Digestio eta Arnas Aparatuak: Funtzionamendua eta Egiturak

Digestio Aparatua

Digestio-aparatua elikagaiak deskonposatzeaz eta mantenugaiak xurgatzeaz arduratzen den organo-multzoa da. Prozesua hainbat fasetan banatzen da:

1. Ahoa

   Hemen hasten da digestioa:

   • Digestio mekanikoa: Murtxikatzearen bidez elikagaiak txikitzen dira.
   • Digestio kimikoa: Listu-guruinek jariatutako listuak (amilasa entzima duenak) gluzido konplexuak (almidoia) disakarido bihurtzen hasten ditu. Mihiak elikagai-boloa eratzen laguntzen du.

2. Irenstea

   Elikagai-boloa faringetik hestegorrira igarotzen da. Epiglotisak trakea ixten du elikagaiak arnasbideetara ez joateko.

3. Hestegorria (Esofagoa)

   Elikagai-boloa urdaileraino garraiatzen du uhin moduko mugimendu peristaltikoen bidez.

4. Urdaila

   Elikagaiak gordetzen eta nahasten ditu:

   • Digestio mekanikoa: Urdailaren paretetako muskulu-uzkurdurek (mugimendu peristaltikoak) elikagaiak urdail-urinarekin nahasten dituzte, kimoa sortuz.
   • Digestio kimikoa: Guruin gastrikoek urdail-urina (azido klorhidrikoa eta pepsina entzima) jariatzen dute. Pepsinak proteinak peptido sinpleago bihurtzen ditu.

5. Heste meharra

   Digestioaren zatirik handiena eta mantenugaien xurgapena hemen gertatzen dira. Hiru zati ditu: duodenoa, jeiunoa eta ileona.

   • Digestio mekanikoa: Mugimendu peristaltikoek kimoa nahastu eta aurrera bultzatzen dute.
   • Digestio kimikoa:
     • Pankreako urina: Entzima ugari ditu (amilasa, lipasa, tripsina) gluzidoak, gantzak eta proteinak deskonposatzeko.
     • Behazuna: Gibelak ekoitzi eta behazun-xixkuan gordetzen da. Gantzak emultsionatzen ditu (tanta txikiagotan banatu), lipasak errazago eragin dezan.
     • Hesteetako urina: Heste meharraren paretetako guruinek jariatua. Disakaridoak monosakarido eta peptidoak aminoazido bihurtzen amaitzen du.
   • Xurgapena: Digestioaren azken produktuak (monosakaridoak, aminoazidoak, gantz-azidoak, glizerola), bitaminak, mineralak eta ura heste-biloen bidez xurgatzen dira. Mantenugai gehienak odolera pasatzen dira eta gibelera garraiatzen dira; gantzak, berriz, linfara pasatzen dira nagusiki.

6. Heste lodia

   Hiru zati nagusi ditu: heste itsua, kolona eta ondestea.

   • Uraren eta gatz mineralen xurgapena amaitzen da.
   • Bertan bizi diren bakterioek (hesteetako flora) digeritu gabeko substantzia batzuk hartzitzen dituzte eta bitamina batzuk (K eta B taldeko batzuk) sintetizatzen dituzte.
   • Digeritu gabeko hondakinak pilatu eta gorotzak eratzen dira.

7. Uzkia

   Gorotzak kanporatzen dira (egestioa edo gorotz-egitea).

Arnas Aparatua

Arnas aparatuak organismoaren eta ingurunearen arteko gas-trukea (oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa kanporatu) ahalbidetzen du.

Arnasketa Zelularra eta Inguruneak

• Arnasketa zelularra: Zelulek oxigenoa (O₂) erabiltzen dute mantenugaietatik energia (ATP) lortzeko, prozesu horretan karbono dioxidoa (CO₂) sortuz. Hau da kanpo-arnasketaren helburu nagusia.
• Ingurune urtarra: Gasak uretan disolbatuta daude. Urak arnas azalak heze mantentzen ditu, gas-trukea erraztuz.
• Ingurune lehorra: Airean gasen kontzentrazioa handiagoa da eta trukea azkarragoa izan daiteke, baina organismoek arnas azalak heze mantentzeko mekanismoak garatu behar izan dituzte lehortzea saihesteko.

Animalien Arnas Egitura Nagusiak

Animaliek gas-trukea egiteko egitura desberdinak garatu dituzte:

• Azala (Larruazaleko arnasketa): Gorputza estaltzen duen azal mehe eta hezea, odol-kapilar ugarirekin hornitua. Adibidez: lurreko zizareak, molusku batzuk, anfibioak.
• Brankiak (Brankia-arnasketa): Azalaren hedapen mehe eta hezeak, normalean kanpora luzatuak edo barrunbe berezietan kokatuak, odol-kapilarrez beteak. Uretako animalietan ohikoak. Adibidez: krustazeoak, ekinodermatuak, arrainak, anfibioen larbak.
• Birikak (Birika-arnasketa): Gorputzaren barnean kokatutako poltsa edo barrunbeak, inbaginazioen bidez sortuak. Azalera mehea eta oso baskularizatua (kapilar askorekin) dute. Lehorreko ornodun gehienetan eta zenbait ornogabetan (adib., lurreko barraskiloak) aurkitzen dira.
• Trakeak (Trakea-arnasketa): Hodi adarkatuen sistema konplexua. Aireak hodi horietan zehar bidaiatzen du gorputzean barrena, zuzenean ehunetako zeluletara iritsiz. Artropodo lehortarretan (intsektuak, araknidoak, miriapodoak) ohikoa da.

Giza Arnas Aparatuaren Bidea eta Funtzionamendua

Gizakiongan, aireak bide hau jarraitzen du:

1. Sudur-hobiak (edo ahoa): Airea sartzen da. Sudurrean iragazi, berotu eta hezetu egiten da.
2. Faringea: Airearen eta elikagaien bidegurutzea.
3. Laringea: Ahots-kordak ditu. Epiglotisak irenstean arnasbidea ixten du.
4. Trakea: Laringetik biriketara doan hodia.
5. Bronkioak eta Bronkioloak: Trakea bi bronkio nagusitan banatzen da, birika bakoitzerako bat. Bronkioak gero eta hodi txikiagoetan (bronkioloak) adarkatzen dira biriken barruan.
6. Albeoloak: Bronkioloen muturretan dauden poltsa txiki-txikiak dira. Horma oso meheak dituzte eta odol-kapilarrez inguratuta daude. Hemen gertatzen da gas-trukea:
   • Oxigenoa (O₂) albeoloetako airetik kapilarretako odolera pasatzen da.
   • Karbono dioxidoa (CO₂) kapilarretako odoletik albeoloetako airera pasatzen da, kanporatua izateko (arnasbideetan gora, alderantzizko bidea eginez).

Arnasketaren mekanika:

• Inspirazioa (airea hartzea): Diafragma (biriken azpiko muskulu handia) eta saihetsarteko muskuluak uzkurtzen dira. Torax-kaxa zabaldu egiten da, biriken bolumena handituz eta airea barrura sartuz.
• Espirazioa (airea botatzea): Normalean prozesu pasiboa da. Muskuluak erlaxatzen dira, torax-kaxa txikitu, biriken bolumena gutxitu eta airea kanpora ateratzen da.