Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Animalia Ornogabeak: Sarrera

Animalia ornogabeak ingurune askotan bizi daitezke:

• Uretakoak: adibidez, karramarroak eta txibia.
• Lehorrekoak: adibidez, armiarma eta zizarea.
• Airekoak: adibidez, eulia eta burruntzia.

Ezaugarri Orokorrak

Gorputzaren Egitura

Ornogabeak eskeletorik gabeak izan daitezke, edo babesteko barne-eskeletoa nahiz kanpo-eskeletoa izan dezakete. Larruazala estaltzeko egitura desberdinak izan ditzakete: eskeletoak, arantzak, maskorrak edo zelula-geruza pigmentudunak.

Gorputzaren formari dagokionez, mota askotakoak daude:

• Aldebiko simetria dutenak.
• Simetria erradiala dutenak.
• Asimetrikoak.

Bizi-funtzio Nagusiak

Ornogabeen bizi-funtzio nagusiak nutrizioa, erlazioa eta ugalketa dira.

• Arnasketa: Askotan larruazaletik arnasten dute, baina beste

Informazioa Hautematea

Inguruko informazioa zentzumen-organoen bidez jasotzen dugu. Zentzumen-organoak kanpoko estimuluen errezeptore gisa jokatzen dute. Estimulu bat organismo baten jarduteko eran eragina duen edozein informazio edo aldaketa da. Kanpotik jasotzen ditugun estimuluak fisikoak (beroa, hotza, argia, soinua) edo kimikoak izan daitezke, hautapen-prozesuan substantzia kimikoek parte hartzen badute (dastamena, adibidez).

Zentzumen organoez gain, barne-errezeptoreak ere baditugu, gorputzaren barne-egoeraren berri ematen digutenak. Barroerrezeptoreek, esate baterako, arterietako odol-presioaren aldaketak hautematen dituzte; eta kimiorrezeptoreek, berriz, odoleko oxigenoaren eta karbono dioxidoaren kontzentrazio-aldaketak. Errezeptore...

1. Ekosistemen Egitura

Def.: Ekologia: organismoek elkarren artean eta beren ingurunearekin dituzten harremanak ikertzen dituen zientzia. Ekosistemak ikertzen ditu.

Def.: Ekosistemak: eremu jakinetako izaki bizidunek eta ingurune-faktoreek, bai eta haien arteko harremanek ere, osatutako multzoak edo sistemak. Ekosistema guztiek oinarrizko bi osagai dituzte: biotopoa eta biozenosia.

2. Faktore Abiotikoak eta Moldaerak

Def.: Faktore Abiotikoa: ekosistema bateko izaki bizidunen gainean eragiten duten inguruneko aldagai fisiko-kimikoak. Adibidez, tenperatura (Tª), argia...

Def.: Moldaerak: izaki bizidunek, eboluzioan zehar, beren ingurunean bizirik iraun ahal izateko garatu dituzten ezaugarri anatomiko, fisiologiko eta portaera-ezaugarriak.

Faktore...

Gorputzeko Likidoak eta Linfa

• Likido interstizialak, odolak eta linfak osatzen dute gorputzeko barne-ingurunea.
• Likido interstizialak zelulak bustitzen ditu.
• Linfa kapilarretatik ateratzen den gehiegizko likidoaren bidez sortzen da. Linfa-gongoiletan defentsa-zelula kopuru handia dago, gure organismoari kalte egin diezaguketen substantzia arrotzak kanporatzen dituztenak.

Zirkulazio-sistemako Hodiak

• Linfa-kapilarrak: Gure gorputzeko zelulen inguruko likido-soberakina biltzea da haien funtzioa. Ehun guztietan banatuta dauden hodi itsuak dira, oso meheak eta adarkatuak.
• Arteriak: Bihotzak bultzatutako odolaren presio handia jasateko gai dira, dituzten ezaugarriei esker.
• Zainak: Balbulak dituzte odola atzera ez egiteko. Balbula horiei esker, odola errazago

Digestio-Aparatuaren Funtzio Nagusiak

• Janariak mantenugai bihurtu arte eraldatzea.
• Mantenugaiak xurgatzea zelulak elikatzeko.
• Digeritu gabeko hondakinak prestatu, ondoren kanporatuak izateko.

Digestio-Aparatuaren Anatomia Orokorra

Elementu Nagusiak

Digestio-Hodia

10 edo 12 m-koa da eta bi muturretan kanpoaldera irekia da. Honen barruan daude: ahoa, faringea, hestegorria, urdaila, heste meharra eta heste lodia.

Guruin Erantsiak

Elikagaien digestioa lortzeko zenbait substantzia jariatzen dituzte.

• Listu-guruinak: Ahoan daudenak.
• Pankrea eta gibela: Heste-meharrari lotuta.

Digestio Motak

Digestio Mekanikoa

Elikagaiak moztu, txikitu eta nahasi egiten dira. Batik bat, ahoan eta urdailean gertatzen da, horretarako hortzak eta muskuluak ditugu. Eraldaketa fisikoa...

Erreplikazioa

Erreplikazio prozesua nukleotidoen sekuentzia jakin batean hasten da, erreplikazioaren jatorria deitua. DNAk erreplikatu aurretik, helize bikoitza hedatu behar du bi kateek molde moduan joka dezaten. Helikasa izeneko entzimak esku hartzen du, base osagarrien arteko hidrogeno zubiaren haustura katalizatzen du. Jatorrizko puntu bakoitzean, DNA bi noranzkoetan hedatzen da, bi erreplikazio urkila eratuz. DNAren kateak banatu ondoren, kate berrien sintesia hasten da, DNA polimerasak katalizatuta. DNA polimerasak fosfodiester lotura bat katalizatzen du desoxirribonukleosido trifosfato berriaren eta sintetizatzen ari den katearen artean, eta bi molekula azido fosforiko askatzen ditu.

DNA polimerasak soilik 5'-3' noranzkoan katalizatzen...

Itzulpenaren Sarrera

Proteinen sintesiari itzulpen deritzo, hizkuntza baten (nukleotidoen hizkuntzaren) informazioa beste hizkuntza batera (aminoazidoen hizkuntzara) igaroaraztea baita.

Erribosomaren Funtzioa eta Guneak

Prozesua erribosometan gertatzen da. Erribosomek egitura egokia dute rRNA sekuentziak barne hartzeko eta kodonez kodon mugitzeko gai dira. Erribosoma bakoitzak bi elkargune nagusi ditu:

• P gunea (Peptidil gunea): Kate polipeptidikoari lotutako azken aminoazidoa duen tRNA kokatzeko.
• A gunea (Aminoazil gunea): Kateko hurrengo aminoazidoa daraman tRNA molekula erantsiko zaion lekua.

Itzulpenaren Faseak

1. Hasiera (Iniziazioa)

Erribosomaren azpiunitate txikiena mRNA molekula baten 5’ muturrari lotzen zaio. Formilmetionina (fMet) aminoazido...