Ornogabeak: Ezaugarriak, Bizi-funtzioak eta Sailkapena

Animalia Ornogabeak: Sarrera

Animalia ornogabeak ingurune askotan bizi daitezke:

• Uretakoak: adibidez, karramarroak eta txibia.
• Lehorrekoak: adibidez, armiarma eta zizarea.
• Airekoak: adibidez, eulia eta burruntzia.

Ezaugarri Orokorrak

Gorputzaren Egitura

Ornogabeak eskeletorik gabeak izan daitezke, edo babesteko barne-eskeletoa nahiz kanpo-eskeletoa izan dezakete. Larruazala estaltzeko egitura desberdinak izan ditzakete: eskeletoak, arantzak, maskorrak edo zelula-geruza pigmentudunak.

Gorputzaren formari dagokionez, mota askotakoak daude:

• Aldebiko simetria dutenak.
• Simetria erradiala dutenak.
• Asimetrikoak.

Bizi-funtzio Nagusiak

Ornogabeen bizi-funtzio nagusiak nutrizioa, erlazioa eta ugalketa dira.

• Arnasketa: Askotan larruazaletik arnasten dute, baina beste mekanismo batzuk ere badaude (adibidez, zakatzak).
• Elikadura: Haragijaleak, belarjaleak edo orojaleak (omniboroak) izan daitezke.
• Ugalketa: Gehienek ugalketa sexuala dute, nahiz eta asexuala ere ohikoa den talde batzuetan.
• Nerbio-sistema: Batzuek nerbio-sare sinple bat dute; beste batzuek, gongoil-burmuin baten bidez konektatutako zentzumen-organoak eta muskuluak dituzte.

Sailkapen Nagusia

Ornogabeen talde nagusiak hauek dira (testu honetan lehenengo hirurak deskribatzen dira):

• Poriferoak
• Knidarioak
• Anelidoak
• Moluskuak
• Ekinodermoak
• Artropodoak

Poriferoak (Belakiak)

Poriferoen Gorputza

Animalia asimetrikoak dira gehienbat (ez dute simetriarik), nahiz eta batzuek simetria erradiala duten. Belakien eskeletoa esponjinaz edo/eta espikulaz osatuta dago. Gorputzean zehar poro txiki ugari dituzte ura sartzeko.

Poriferoen Bizi-funtzioak

• Elikadura: Iragazketaz elikatzen dira. Zelula flagelatuen mugimenduak ura poroetatik sartzea eta oskulu izeneko irekidura handiagotik irtetea eragiten du, partikulak harrapatuz.
• Ugalketa: Asexuala (gemazioz edo zatiketaz) eta sexuala izan daiteke. Ugalketa sexualean, belaki gehienak hermafroditak dira (espermatozoideak nahiz obuluak sor ditzakete).
• Nerbio-sistema: Ez dute benetako nerbio-sistemarik, ezta zentzumen-organorik ere.

Knidarioak

Knidarioen Gorputza

Gorputzaren itxuragatik bi forma nagusi dituzte, askotan bizi-zikloan txandakatzen direnak:

• Polipoak: normalean sesilak (oinarri bati itsatsiak), forma zilindrikoa dute.
• Marmokak: igerian libre bizi direnak, aterki forma dute.

Simetria erradiala dute, eta ahoa inguratzen duen garro-koro bat edo gehiago dituzte, knidozito izeneko zelula erresumingarriekin.

Knidarioen Bizi-funtzioak

• Arnasketa: Larruazal bidezkoa da, difusioz.
• Elikadura: Heterotrofoak dira, gehienak haragijaleak eta harrapariak, garroekin harrapatzen dituztenak.
• Ugalketa: Konplexua izan daiteke, fase sexualak (marmoketan) eta asexualak (gemazioz polipoetan) txandakatuz.
• Nerbio-sistema: Nerbio-sare sinplea eta zentzumen-organo bakunak dituzte (adibidez, oreka eta argia hautemateko estatozistoak eta ozeloak).

Anelidoak (Zizare Eraztundunak)

Anelidoen Gorputza

Aldebiko simetria dute. Gorputza segmentu edo eraztunetan banatuta dago (metameria), bai kanpotik bai barrutik. Segmentu gehienetan ketak (zurda kitinoso txikiak) dituzte mugitzeko edo/eta ainguratzeko. Ahoa burualdean dute eta uzkia atzeko muturrean. Anelido batzuek (lurreko zizareek eta izainek, adibidez) kliteloa dute, ugalketan parte hartzen duen guruin-eremu lodiagoa.

Anelidoen Bizi-funtzioak

• Arnasketa: Larruazalaren bidez egiten dute gehienek (hezea egon behar du); itsas espezie batzuek zakatz bidez arnasten dute.
• Elikadura: Heterotrofoak dira; haragijaleak, belarjaleak, iragazleak edo detritujaleak (materia organiko deskonposatua jaten dutenak) izan daitezke.
• Ugalketa: Nagusiki sexuala da. Espezie batzuek sexu bananduak dituzte, baina beste asko hermafroditak dira (adibidez, lurreko zizarea, izaina). Ernalketa barnekoa edo kanpokoa izan daiteke. Animalia obiparoak dira (arrautzak erruten dituzte, askotan kukuluan bilduta).
• Nerbio-sistema: Nerbio-korda bentral bat eta segmentu bakoitzean gongoil pare bat dituzte, bai eta garapen txikiko garun bat ere. Zentzumen-organo batzuk dituzte argia, ukimena, bibrazioak eta substantzia kimikoak hautemateko.

Anelidoen Sailkapena

Hiru talde nagusitan sailkatzen dira tradizioz:

• Oligoketoak: Keta gutxi dituzte (adibidez, lurreko zizarea). Lurrekoak edo ur gezatakoak.
• Poliketoak: Keta asko dituzte, askotan parapodio izeneko luzapenetan (adibidez, itsas zizare asko, Nereis). Gehienak itsastarrak.
• Hirudineoak: Ez dute ketarik (helduaroan), eta aurreko eta atzeko bentosak dituzte (adibidez, izainak). Ur gezatakoak, itsastarrak edo lurtar hezeak.