Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Zirkulazio-Aparatua

Odol-hodiak

Sistema kardiobaskularra bihotzak eta odol-hodiek osatzen dute.

• Arteriak: Odola bihotzetik organoetara eramaten dute, oxigenoa daramatela. Ez dute balbularik.
• Zainak: Odola organoetatik bihotzera eramaten dute, CO₂ daramatela. Balbulak dituzte.
• Kapilarrak: Organoen barruan daude eta arteriak eta zainak lotzen dituzte. Oso diametro txikia dute.

Bihotza

Bihotzaren paretak miokardio izeneko muskulu-ehunez osatuta daude. Barnealdea hutsa da eta lau zati ditu:

• Bi aurikula: Goiko zatiak dira. Zainek odola aurikuluetara eramaten dute.
• Bi bentrikulu: Beheko zatiak dira. Arterieek odola bentrikuluetatik ateratzen dute.

Ezkerreko aurikula ezkerreko bentrikuluarekin konektatuta dago balbula mitralaren bidez, eta eskuineko aurikula...

Ziklo zelularra ama-zelularen zatiketatik eraturiko zelula berriak zatitu arte dagoen epea da. Ehunetan hiru zelula mota kontsidera ditzakegu, bizitza eta berriztapenaren arabera:

1. Zelula oso espezializatuak: zatitzeko gaitasuna galdu dutenak. 70-100 urtero berritzen dira, gastatu eta hil egiten dira. Adibidez, neuronak eta muskulu eskeletikoko zelulak.
2. Frekuentzia baxuarekin zatitzen diren zelulak: gibel-zelulak (urtean behin edo bitan), baina kalterik baldin badago, zelula baten ondoko zelulak zatitzen dira akastuna ordezkatzeko.
3. Asko higatzen diren ehunen zelulak: etengabe zatitzen dira, gutxi gorabehera 22 orduro. Zelula epitelialak eta hezur-muineko zelulak dira adibide.

Interfasea

Zelulak bere edukia eta masa bikoizten ditu, zelula alabek amarekin...

Endomintz Sistema: Organulu Ez-Energetikoak

Mintz organulu ez-energetikoak lisosomak, peroxisomak eta bakuoloak dira.

Lisosomak

Mintz batek inguratutako besikulak dira eta hidroliza dezaketen 50 digestio-entzima inguru dituzte. Lisosomaren barneko aldea oso azidoa da. Horrek zitosolaren edukirako segurtasun-sistema osatzen du.

Lisosomek zelula barneko digestioa egiten dute. Zelulatik kanpo pinozitosiz edo fagozitosiz harturiko materialak digeritzen dituzte.

Sailkapena:

• Lehen mailako lisosomak: Golgi-aparatuko zisternatik eratzen dira gemazioaren bidez. Hauek bigarren mailako lisosomak eratzen dituzte.
• Bigarren mailako lisosomak: Lehen mailako lisosoma batek digeritzeko materialak dituen bakuolo batekin bat egiten duenean eratzen dira.

Fagolisosomek...

11 Bainu partzialak

Gorputzaren zati bat uretan sartzean gertatzen da, non ura barealdian edo mugimenduan dagoen. Efektu termiko eta mekanikoek estimulazio mekanikoa larruazalera transmititzen dute. Hainbat mota bereizten dira:

a) Mobilizazio tankeak

Forma desberdinetako tankeak dira, forma desberdineko bainuak ahalbidetzen dituztenak, eta batez ere errehabilitazio tekniketan erabiltzen dira. Horrela, fisioterapeutak erraztasun handiz heldu dezake, uraren propietateak erabiliz. Bainuaren tenperatura patologiaren arabera desberdina da, baina 36-38ºC artekoa izaten da normalean.

b) Korridore bideak

Sakontasun desberdineko bideak dira, non itxurazko pisu minimoa aprobetxatuz martxa berrezten duten.

c) Gorputz-adarreko bainuak: manilubioak eta pedilubioak

• Bainu

Zelula eta Ehunen Antolaketa

Antolaketa Mailak

Atomoa - Molekula - Organulua - Zelula - Ehuna - Organoa - Aparatua - Organismoa

Zelulak

Bizia duten egiturarik txikienak dira. Izaki bizidunak eratzen dituzte.

Zelula Motak

ADN

Zelularen material genetikoa duen molekula da. Zelula baten nukleoaren barruan dago (zelula eukariotoetan) edo zitoplasman sakabanaturik (zelula prokariotoetan). Zelularen funtzionamendua kontrolatzen du.

Kromosoma

ADN-ren harizpiak biribikatzen direnean sortzen den egitura da.

Kromatina

ADN-ren molekula

Zelulen Diferentziazioa

Zelularen formaren eta egituraren...

ADN-> Organismo beraren zelula guztiek nukleoan duten informazio genetiko bera.

Digestio Prozesua

Lehenik eta behin, ogi puska ahoan sartzen da eta ahoratzea hasten da. Elikagaiak zatitzen dira eta digestio kimikoa hasten da listu entzimei esker. Elikagaiak hortzen bidez zatitzen dira, murtxikatuz. Digestio kimikoa egiten da eta prozesu honi esker ogiaren hidrolisia ematen da, tamaina txikiko molekulak askatzen dira (almidoiak > amilasa > maltosa). Elikagaiak zatituta, elikadura boloa sortzen da. Listuak, boloa lubrifikatuz, irenstea errazten du. Mastekatzearen (mekanikoa) eta hidrolisiaren (kimikoa) ondoren, irenstea dator. Irenstean, boloa ahalik eta azkarren esofagora igarotzen da. Ondoren, urdailera heltzen da. Digestio kimikoa gertatzen da. Boloa urdailera heltzen denean, irabiatu eta uhin gastrikoarekin nahasten...

Gizonezkoen Gametoak: Espermatozoideak

Espermatozoideak zelula txikiak dira, 50-60 mikrometro bitartekoak. Espezializatuak eta mugikortasun handikoak dira. Espermatozoideen sorrera espermatogenesia du izena, eta barrabilen barruko tubulu seminiferoetan gertatzen da. Lau fase ditu:

• Ugaritzea: Tubulu seminiferoen paretetako hozi zelulak zatitu eta espermatogoniak sortzen dituzte.
• Hazkuntza: Espermato goniak hazi eta espermatozito bihurtzen dira.
• Heltzea: Espermatozitoak zatitu eta espermatidak sortzen dituzte.
• Bereizketa: Espermatidak itxura aldatu eta espermatozoide bihurtzen dira.

Emakumeen Gametoak: Obuluak

Obuluak emakumezkoen gameto edo zelula sexualak dira. Zelula esferiko handiak dira (1,5 mm diametrokoak) eta ezin dira bere kabuz mugitu.

• Bilkinak:

Erredox Erreakzioak eta Metabolismoa

Erredukzioa eta Oxidazioa

Erredukzioa molekula batek elektroiak irabazten dituenean gertatzen da. Molekula hori erreduzituta geratzen da. Beste molekula bati elektroiak kendu dizkionez, elektroi-hartzailea edo oxidatzailea da.

Oxidazio eta erredukzio erreakzioak elkarri lotuta daude (erredox erreakzioak): molekula bat oxidatzen den bakoitzean (elektroia galdu), beste molekula bat erreduzitzen da (elektroia irabazi). Maiz, elektroien transferentziarekin batera H⁺ (protoien) transferentzia ere ematen da.

Metabolismoan duten rola

• Oxidazio erreakzioak (Katabolismoa): Oro har, zeluletan molekula organiko handiak molekula organiko sinpleagoetan edo inorganikoetan bihurtzeko erreakzioak dira. Energia askea askatzeaz

Nutrizio Funtzioa eta Parte Hartzen duten Aparatuak

Nutrizio-funtzioari dagozkion prozesuak gauzatzeko, hainbat aparatu ditugu koordinatuta. Hasteko, elikagaiak xehatu egin behar dira; horrela, beren baitan dituzten substantzia nutritiboak substantzia sinpleago bihurtzen dira. Digestio-aparatuak gorputzarentzat substantzia nutritibo izan daitezkeen osagaiak ateratzen ditu. Arnas aparatuak, arnasketaren bidez, mantenugaien erreketarako behar den oxigenoa hartu eta sortzen den karbono dioxidoa kanporatzen du. Ondoren, zirkulazio-aparatuak digestio-prozesuan bereizitako mantenugai sinple horiek eta arnasketaren bidez lortutako oxigenoa bizidunen zelula guztietara eramaten ditu, odolaren bidez. Zeluletan, metabolismo zelular deritzogun erreakzio...