Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Fotoarnasketa:

Giroa beroa eta lehorra denez estomak itxi egiten dira ura ez galtzeko eta ondorioz oxigenoa pilatu egiten da. Rubiskoak oxidasa funtzioa hatu eta erribulosa-1,5-difosfatoa hautsi eta orduan CO2a ezin zaio finkatu ondorioz fotosintesiaren ahalmena 1/2.

C4 Landareen Bidea:

C4 landareek fotoarnasketa prozesua ezin dutenez egin, beste bide bat erabiltzen dute CO2a antzemateko.

Calvinen Zikloa:

Bi prozesu bereizten dira: 1) karbono dioxidoaren finkapena: CO2a kloroplastietatik estromara sartu, eta rubisko entzimaren laguntzaz erribulosa-1,5-difosfatoarekin juntatu --> azido 3 fosfoflizeridoa sortuz. 2) Karbono dioxido finkatuaren erredukzioa: argitako fasean sortutako ATP eta NADH+H plus lengo prozesuan sortutakoarekin elkartu eta...

ZELULAREN EZAUGARRIAK:

• - Zelula izaki bizidunaren egitura unitatea da, hau da, bizia duen unitate txikiena da.
• - Bizi funtzioak gauzatzen ditu: nutrizioa, harremana, ugalketa.
• - Jatorri unitatea: zelula oro aurreko beste zelula batetatik sortuta dago.

ZELULA EUKARIOTOEN OINARRIZKO EGITURAK:

• MINTZ PLASMATIKOA: Zelula eta kanpoko ingurunetik bereizten duen lipido eta proteinaz osatutako geruza da. Funtzioa: substantziak eta hondakinak trukatzen ditu zelularen ingurunearekin.
• ZITOPLASMA: Mintz plasmatikoa eta nukleoaren artean dagoen espazioa da - ur disoluzioak + organuluak.
• NUKLEOA: Zelularen erdian dagoen esfera. Funtzioa: DNA gordetzea.

NUKLEOAREN EGITURA:

• Nukleo mintza: Mintz bikoitza da, substantziak nukleotik zitoplasmara pasatzea kontrolatzen du.

Nutrizioa eta Mantenugaiak

Gluzidoak

• Funtzioa: Zelulen erregai eta energia-erreserba izatea da.
• Non (zein elikagaitan): Fruta, zerealak, patatak...

Lipidoak

• Funtzioa: Energia-erreserba eta organoak babestea.
• Non: Olioa, fruitu lehorrak, gurina, urdaia...

Proteinak

• Funtzioa: Egiturazkoa (hainbat ehun eta organo osatzen dituzte); organismoa babestu eta odolean oxigenoa garraiatzen dute.
• Non: Haragia, arraina, esnea, arrautzak...

Bitaminak

• Funtzioa: Erregulatzaileak, garrantzitsuak dira hazteko eta prozesu organiko asko behar bezala funtzionatzeko.
• Non: Fruta, barazkiak, esnea, fruitu lehorrak...

Elikadura Kontzeptuak eta Kontserbazioa

Kaloria

Gramo bat uraren tenperatura gradu zentigradu bat igotzeko behar duen bero kantitatea da.

Dieta Osasungarria eta Orekatua

Organismoak...

Giza Ehunak

Ehunak funtzio bera betezen duten zelula espezializatuen multzoak dira. Ehunak aztertzen dituen biologiaren atala histologia da.

Ehun Epitelialak

Zelulek poliedro forma izan ohi dute eta geruzatan antolatuta daude. Bi talde:

• Estaldura epitelioak
• Guruin epitelioak

Estaldura Epitelioak

Gure organismoaren kanpoaldeko nahiz barrunbeetako gainazalak estaltzen eta babesten dituzte.

• Epidermisa: Larruazalaren geruzarik kanpokoena da.
• Muki mintzak: Digestio hodiaren barnealdea eta arnas aparatuarena estaltzen dituzte.
• Endotelioak: Odol hodien eta bihotzaren barrualdea estaltzen dute.

Guruin Epitelioak

Guruinak eratzen dituzten ehunak dira eta jariatzeko subtantziak sortzea dute funtzioa.

• Guruin exokrinoak: Substantziak gorputzaren kanpoaldera jariatzen

Landareetan Gaixotasunak Sortzen Dituzten Agente Biotikoak

• Birusak
• Bakterioak
• Onddoak
• Animaliak

Birusek Sortutako Gaixotasunak

Birosiak.

Birusen Sintomak

• Mosaikoak
• Desitxuratzeak
• Nekrosiak

Nola Hedadatu Birusak?

• Zauri batetik bestera, landareak elkar ukituz.
• Beste parasitoek garraiatuta.
• Landare ugalketa bidez.
• Hazien bidez.

Bakterioak

Bakterioen Ezaugarri Nagusiak

• Prokarioto zelulabakarrak.
• Egitura sinplea.
• Oso tamaina txikia.
• Zatiketa zelularren bidez ugaltzen dira.

Bakterioak Nola Sartzen Dira Landareetan?

Zauri batetik.

Onddoak

Elikaduraren Arabera, Nola Sailkatu Onddoak?

Saprofitoak:

Materia organiko hilaz elikatzen dira.

Parasitoak:

Bizirik dauden organismoen materia organikoaz elikatzen dira.

Sinbionteak:

Beste organismo batzuek sortzen duten materia organikoz elikatzen

Obesitatea eta Fruta Osoa: Zergatik Jan?

Obesitatea duten pertsonek fruta osoa jatea gomendatzen da, hainbat arrazoirengatik:

• Zuntz beharra: Zukua hartuz gero, zuntz gehiegi galtzen da. Fruta osoak zuntz guztia mantentzen du, digestioa hobetuz eta asetasun sentsazioa areagotuz.
• Kaloria gutxiago: Zuku baso batek, normalean bi laranja erabiltzen direlako, kaloria gehiago izan ohi ditu fruta osoak baino.
• Asetasun sentsazioa: Likido eran hartzen badugu, asetasun sentsazioa jaisten da, eta horrek beste edozer jateko gogoa piztu dezake.
• Xurgapen motela: Fruta osoaren xurgapena motelagoa da, odoleko azukre maila egonkorrago mantentzen laguntzen duena.

Elikagaiak: Energia eta Nutriente Dentsitatea

Elikagaiak bi kategoria nagusitan sailka daitezke, energia...

Kutsadura Biologikoa: Kontzeptua eta Jatorria

Arrisku biologikoa: Agente biologikoekin lan egitearen ondorioz sortutako arriskua.

Kutsatzaile biologikoa: Giza gorputzean sartu eta gaixotasun infekzioso edo parasitarioak sortzen dituzten bizi-ziklo zehatza duten bizidunak.

Eragile Biologikoen Ezaugarri Orokorrak

• Jaio eta hil.
• Antzeko konposizio kimikoa.
• Funtzio-unitatea: zelula.
• Nutrizio, harreman eta ugalketa funtzioak.

Nutrizio Motak: Autotrofoa eta Heterotrofoa

Autotrofoa: Zelulek karbono dioxidoa eta gatz mineralak kanpotik hartzen dituzte, materia organikoa sortuz argi-energia erabiliz.

Heterotrofoa: Beste organismo batzuek egindako materia organikoa hartzen dute kanpotik, bere kabuz mantenugai organikorik sortu ezin dutelako.

Biomolekula Konplexuak

Ehun meristematikoak

Meristemoek fotosintesia egiten ez duten zelula bizi txikiak dituzte osagai, eta zelula horiek zatitu eta desberdindu egiten dira, ehun helduak osatuko dituzten zelula motak sortzeko.

Ehun helduak

Ehun helduak hainbat formatako zelulez osatuta daude. Zelula horiek ez dira zatitzen eta ehun meristematikoetatik eratorriak dira. Desberdinduta eta funtzio jakin bat egiteko espezializatuta daude.

Sailkapena:

• Oinarrizkoak
• Eskeletikoak
• Eroaleak (Baskularrak)
• Jariatzaileak

Ehun babesleak

Zelulek, elkarren ondo-ondoan daudenez, kanpo estalki babesle bat osatzen dute. Horrez gain, estalkiak landareak kanpoaldearekin elikagaiak trukatzea ahalbidetzen du, eta trukea erregulatzen da.

Ehun epidermikoa

Kloroplastorik gabeko zelula biziek eta handiek...