Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Lamarckismoa

• Lamarckek proposatu zuen ingurumenak eragiten dituela organismo bizidunen bariazioak.
• Ingurumeneko zirkunstantziek behar jakin batzuk sortzen dizkiete izaki bizidunei, eta horrek ohiturak sorrarazten ditu.
• Organoen erabilera edo ez-erabilera:
  • Asko erabiltzen diren organoak garatu egiten dira.
  • Erabiltzen ez diren organoak atrofiatu egiten dira.

Horrela sortutako bariazioak ondorengoei transmititzen zaizkie. Denborarekin, espezie berriak sortzen dira.

Darwinismoa

• Bizirik irauteko borroka: Ingurumenean dauden elikagaiak mugatuak dira (Malthus). Horiek lortzeko, espezie bereko indibiduoek borroka egiten dute.
• Hautespen Naturala: Borroka horren ondorioz, banako egokienak irauten dute bizirik.

Bariazioak

• Espezie bereko banakoek bariazioak dituzte

Lipidoak, biomolekula organikoak dira, eta C, H eta O-z osatuta daude. Kasu batzuetan fosforoa (P), sufrea (S) eta nitrogenoa (N)izaten dituzte. Gantz azidoak izatearen edo ez izatearen arabera saponifikagarriak eta ez saponifikagarriak izan daitezke.

LIPIDOEN PROPIETATEAK;-Disolbaezinak dira uretan eta disolbatzaile polarretan. Disolbatzaile polarretan, aldiz, disolbagarriak dira.-Joera hidrofoboa dute, oxigeno-proportzio txikiagoa dutelako.-Koipetsuak dira, eta dentsitate baxua dute.-Substantzia nahikoerreduzituak dira. Horregatik, oxidatzean energia asko askatzen dute.

LIPIDOEN FUNTZIO BIOLOGIKOAK➢ ENERGIA- FUNTZIOA: erregai edota erreserba energetiko garrantzitsuak dira, oxidatzean energia asko askatzen dutelako.Ezin direnez uretan disolbatu,...

Kromosomak eta Nukleo Miotikoa

Mitosian edo kariozinesian, nukleoak antolaketa galtzen du eta kromatinaren harizpiak kiribiltzen hasten dira kromosomak sortzeko. Egitura labur, trinko eta lodi horietan kondentsatzen direnez, DNA ardatz akromatikoan zehar mugitzen da, kiribildu edo hautsi gabe, baina ezin da transkribatu. Hori dela eta, nukleoa zatitzen ari den bitartean, RNA ez da sintetizatzen.

Kromosomaren Egitura Metafasean

Metafasean, kromosoma guztiek honako ezaugarri hauek dituzte:

• Bi kromatida: Bakoitza DNA molekula batez osatuta dago. Simetrikoak dira, elkarrekiko paraleloak eta erabat berdinak. Elkarri lotuta daude zentromero izeneko estugune batean.
• Zentromeroa: Bi kromatida bikiak lotuta mantentzen ditu. Zentromeroari esker, kromosoma

Elikagaien Balio Energetikoa

Mantenugaiak erregai gisa erabiltzen dira. Oxigenoa dagoenean energia, karbono dioxidoa eta ura askatzen dituzte. Arnasketa zelular izeneko prozesu horretan mantenugaiak oxidatzem dira. Prozesu hau arnasketa zelula mitokondrioetan gertatzen da.

Lortzen den energia kaloriatan edo kolikaloriatan(1000 cal) neurtzen da. Baita kilojourle erabil daiteke: 1kcal=4,18 kJ.

Gramo bat karbohidratok edo proteinak 4 kcal produzitzen dute eta, berriz, gramo bat lipidok 9kcal. Bitaminek eta gatz mineralek, urak eta zuntzak ez dute energiarik ematen.

Pertsonen Energi Beharrak

Gure organismoak energia kantitate handia behar du bizirik irauteko eta aktibitateak egiteko. Geldirik gaudenean ere, energia kontsumitzen dugu.

Gure gorputzak,...

Ekosistemak eta Landareen Funtzioak

Baso Euritsuak eta Mendiak

• Baso euritsu batean: Bizitza aniztasun handia dago. Prezipitazioek landareen hazkuntza sustatzen dute, eta horrek biodibertsitatea areagotzen du.
• Mendi baten ospean: Itzalari esker ur gehiago dago, lurrunketa gutxiago gertatzen da, eta horrek bizitza gehiago ahalbidetzen du.

Landareen Babes Funtzioa

Landareek lurzorua higaduratik babesten dute. Sustraiek lurrari eusten diote, uholde-uren eta haize indartsuen eraginez luiziak gertatzea eta lurzoru emankorra galtzea saihestuz.

Klima-aldaketa eta Berotze Globala

Ez, klima-aldaketa eta berotze globala ez dira gauza bera. Klima-aldaketa berotze globalaren ondorio bat da.

• Klima-aldaketa: Atmosfera-sistemaren egitura eta dinamikan gertatzen den

Odol-hodiak

Arteriak: Odola bihotzetik organoetara eramaten dute. Pareta sendoak, muskuluak eta elastikoak dituzte. Odolak presio handia du. Bihotzetik urruntzean, estuagoak eta meheagoak egiten dira. Oxigenoa eta mantenugaiak garraiatzen dituzte.

Zainak: Odola organoetatik bihotzera eramaten dute. Arteriak baino pareta finagoak dituzte, eta odolak presio baxuagoa du. Muskuluen uzkurdurari esker funtzionatzen dute, eta balbulak dituzte. Organoetatik odola hartzen dutenak ugariak eta finak dira, eta bihotzera hurbiltzean lodiagoak dira. Karbono dioxidoa eta hondakinak garraiatzen dituzte.

Kapilarrak: Oso diametro txikikoak dira, arteriak zainekin lotzen dituzte sare trinkoen bidez. Pareta oso finei esker, odolak eta zelulek substantziak trukatzen...

Giza Nutrizioa

Nutrizioa deritzo elikagaiak mantenugai bihurtzeko, mantenugai horiek zelula guztietara garraiatzeko eta sortutako hondakinak kanporatzeko prozesuen multzoari.

Arnasketa zelularra: O₂ + gluzidoak = CO₂ + H₂O + energia.

Digestio Aparatua

2 atal:

• Digestio-hodi luzea.
• Jariakinak hodi horretan isurtzen dituzten guruin erantsiak.

Digestio Hodia

Sabelean dago, ahoan hasi eta uzkian amaitu. 4 geruza zentrokide ditu:

1. Mukosa: epitelioz eta zelula jariatzailez eratuta dago.
2. Submukosa: ehun konektiboz eratuta dago.
3. Muskularra: muskulu-ehun leunez eratutako 2 geruza: barnekoa eta azalekoa.
4. Serosa: ehun konektiboz eratuta dago.

Ahoa, faringea, hestegorria, urdaila, heste mehea, heste lodia eta uzkia ere hartzen ditu.

Arnasbideak

Sudur-hobiak, faringea,...

Iraitz Aparatuaren Anatomia

• Giltzurrunak
• Ureterrak
• Maskuria
• Uretra

Giltzurruna: Egitura eta Funtzioak

• Zuntz kapsula
• Giltzurrun-arteria
• Giltzurrun-zaina
• Ureterra
• Giltzurrun-kalizak
• Malpighiren piramidea
• Giltzurrun-muina
• Giltzurrun-azala
• Nefrona

Mantenugaien Funtzio Nagusiak

• Karbohidratoak eta Lipidoak: Funtzio energetikoa
• Proteinak: Egitura, babes eta garraio funtzioak
• Bitaminak eta Mineralak: Funtzio erregulatzailea

Eguneroko Mantenugai Gomendioak

• Karbohidratoak: %50-55
• Lipidoak: %20-35
• Proteinak: %12-15

Dieta Osasuntsuaren Oinarriak

• Fruta eta barazkiak: %50
• Proteinak: %25
• Karbohidratoak: %25
• Lipidoak
• Ura
• Jarduera fisikoa

Asteko Elikagai Gomendioak

• Barazkiak: 2 ano
• Fruta: 3 ano
• Oliba-olioa
• Fruitu lehorrak: 1 ano
• Esnea/Esnekiak: 0-2 ano
• Proteinak: %50
• Lekaleak: 2 ano
• Arrautzak:

AZIDO NUKLEIKOAK(nukleotidoen ploimeroak)

RNA:erribosa(urazilo,guainina,citosina,adenina)

ADN:desoxirribosa(timina,guainina,citosina,adenina

-PRIMARIOA=fosfoester lotura bidez elkartutako nukleotido sekuentzia,harizpi bat.

-SEKUNDARIOA=iguala,helize bikoitza,hidrogeno zubiak.

-TERTZIARIOA=Helize bikoitza hasten da kiribiltzen istona izeneko proteina batzutan eta horren ondorioz sortzen die nukleosomak.Nukleosomak hasten die euren artien kiribiltzen eta selonoidea sortzen dute.Selonoidea hasten da gehiago kondentzatzen eta hasten die sartzen 300nm-ko kromatinan eta hori gero 700-nm koan.Kondentsatzen jarritzian kromatida sortzen d,kromosoman beso ba dala eta gero kromosoma sortzen da.Kromosoma oso garrantsitzua da,zelulako ADN-ko genetika ondo banatzeko...

Fixismoa, kreazionismoa, bapateko sorra (inorganikoa), panspermia, Oparinen teoria (organikoa), katastrofismoa (Cuvier).

Fiximoa Deusestatu Esperimentuak: Radir, Pastor, Miller

Lamarckismoa: Organismoak forma konplexu/perfektzio, funtzioak/erabilerak aldatu, karaktere heredagarriak hartuta.

Darwinismo: Bizirik irauteko lehia (intra/interespe.), aldakortasuna, hautespen naturala, iraun eta poliki.

Froga Anatomikoa: Homologo (barne egitura berdina), analogo, aztarna organoak (desagertuz).

Froga Paleontologikoak: Lerro flijenetikoa aldatu.

Froga Biogeografikoak: Banaketa geografikoan

Froga Enbriologoak eta Froga Genetiko Molekularrak (metodoak: DNA sekuentz/prot. aminoazi.).

Aldakortasunaren Jatorrian: Beharrezkoa aldaketa (mutazioak eta sexu bidezko...