Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Gure zelulek mantenugaietatik energia lor dezaten, oxidazio-erreakzio batzuk gertatzen dira. Horretarako, kanpoko aireko oxigenoa hartu, odolera eraman, eta, aldi berean, odoleko karbono dioxidoa kanporatu behar da.

Arnas aparatuak bi atal nagusi ditu: birikak eta arnasbideak.

Arnasbideak eta Osagaiak

• Sudur-hodiak: Airea barrura sartu, berotu eta hezetzen dute.
• Faringea: Airea laringera eramaten du; behealdean epiglotisa dauka.
• Laringea: Hodi laburra da, ahots-kordak dituena. Bibratzean, ahotsak sortzen ditu.
• Trakea: Airea biriketaraino eramaten du, C itxurako kartilagoz babestua dago. Horregatik zaila da zanpatzea.
• Bronkioak: Trakeatik biriketan sortzen diren bi hodiak dira.
• Bronkioloak: Bronkioetatik sortzen diren hodi meheak dira.
• Birika-albeoloak:

Dieta Orekatua: Elikagai Taldeak eta Funtzioak

Elikagai talde bakoitzaren funtzioak, osagai nagusiak eta gomendatutako maiztasunak:

1. Esnea eta Esnekiak

   • Osagaiak: Proteinak, kaltzioa, bitaminak, lipidoak, luzidoak, ura.
   • Funtzioa: Plastikoa eta energetikoa (2. maila).
   • Maiztasuna: Egunero 2-3 razio (adibidez: 200 g esne, jogurt 1, 30 g gazta).

2. Haragia, Arraina eta Arrautzak

   • Osagaiak: Gatz mineralak (burdina, potasioa), proteinak, lipidoak, D bitamina.
   • Funtzioa: Plastikoa eta erregulatzailea.
   • Maiztasuna: Haragia 3 aldiz astean, arraina 4 aldiz astean, arrautzak 3 aldiz astean.

3. Lekaleak eta Fruitu Lehorrak

   • Osagaiak: Karbohidratoak, lipidoak, gatz mineralak, bitaminak eta proteinak.
   • Funtzioa: Energetikoa, erregulatzailea eta plastikoa.
   • Maiztasuna: Lekaleak astean

Isotopoak eta haien izaera

Elementu kimiko jakin baten masa desberdineko atomoak dira isotopoak. Elementu jakin batean, bi isotopo mota egon daitezke: isotopo egonkorrak eta denboraren poderioz desintegratzen direnak (isotopo erradioaktiboak).

Isotopo horien nukleoak ezegonkorrak dira eta, hortaz, pixkanaka desintegratzen dira. Abiadura konstantean gertatzen da prozesu hori, eta horren ondorioz, beste elementu batzuk sortzen dira: elementu erradiogenikoak.

1. Zertan datza eboluzioa?

Orain arte bi milioi espezie inguru baino ez daude katalogatuta; hortaz, planetako izaki bizidunen % 90 baino gehiago ez dugu ezagutzen. Lurreko espezie horiek guztiek arbaso berak dituzte, eta haien hondarrak (fosilak) harrietan gordeta geratu dira.

Duela 4.000 milioi...

Birusak: Ezaugarri Orokorrak

Birusak zelula bizien barruan ugaltzeko gai diren partikulak dira. Beraz, zelula barruko derrigorrezko parasitoak dira, parasitatzen duten zelularen metabolismoa erabiltzen baitute.

Ugalketa Zikloak

• Ziklo Litikoa

  Birusak zelula infektatu, zelularen material genetikoa ugaltzeko erabili eta, azkenik, ostalaria lisatu (apurtu). Ziklo litikoa birus birulentoek egiten dute.

• Ziklo Lisogenikoa

  Zelula inbaditu, baina suntsitu gabe, berarekin batera erreplikatu eta hurrengo belaunaldietara transmititu. (Latente gelditu).

• Erretrobirusen Ugalketa

  Ostalarian sartu, bi ARN kopia dituzte. ARN+ ADN bihurtu, ARN degradatu, ADN kopiatu, ADN birala zelularekin transkribatu eta itzuli, mihiztatu, mintz plasmatikoa zeharkatu eta ihes egin.

1. Transgenikoa eta klonazioa

1.a) Transgenikoa: Ingeniaritza genetikoko teknikak erabiliz bere material genetikoa eraldaturik duen izaki biziduna da. Horretarako transgenesia egiten da, hau da, ADNaren transferentzia egitea zeluletara edo zelula taldeetara, ezaugarri genetiko berriak dituzten zelula edo organismoak sortuz.

Klonazioa: Transferentzia nuklearreko teknika bat da; transgenesia mota berezitzat har daitekeena, non genoma osoa transferitzen den.

2. Palindromia eta murrizte entzimak

2.a) Daukan ezaugarria da palindromikoa dela, hau da, norabide batean edo horren aurkakoan irakurrita ere berdin-berdinak direla sekuentziak.

2.b) Murrizte entzimak aurkitzean hasi zen ADN birkonbinatzailearen teknologia garatzen. Entzima bakoitzak sekuentzia...

Landareen Nutrizioa

1. Elikagaien xurgapena: Sustraietatik ura eta gatz mineralak hartzea.
2. Garraioa: Xilema izeneko hodietan zehar landarearen hostoetara eta alde berdeetara eramatea.
3. Hostoetan ebapotranspirazioa hostoen azpikaldeko estometatik. Ur gehiena lurruntzen da.
4. Gas trukea: CO₂ eta O₂ hostoen estometatik.
5. Fotosintesia: CO₂ + H₂O + gatz mineralak (+ eguzki-energia) = materia organikoa + O₂.
6. Izerdi landuaren garraioa: Floema izeneko hodietatik zehar garraiatzen da landarearen alde guztietara.
7. Izerdi landua mitokondrioetan erabiltzea:
   1. Energia lortzeko.
   2. Landarearen berezko materia bihurtzeko.
8. Iraizketa. Ez dute iraiz-aparaturik.
   1. CO₂ eta O₂ estometatik botatzea.
   2. Gainerako hondakinak bakuoloetan eta zelula arteko guneetan pilatzea.

Animalien

Geografia eta Kartografia

Sestra-kurba edo kurba hipsometrikoa mapa batean altuera bera duten puntuak lotzen dituen lerroa da. Altuera zenbat eta handiagoa izan, sestra-kurben arteko espazioa kolore ilunagoz margotzen da, erliebearen irudikapen egokiagoa izateko.

Biologia eta Immunitate-sistema

• Bektoreak: Gaixotasun infekziosoak transmititzen dituzten animaliei bektore deitzen zaie. Adibidez: eltxoak malaria transmititzeko.
• Toxina: Bakterioak nukleorik gabeko organismo zelulabakarrak dira, eta hauek, ugaltzean, toxina izeneko substantziak sortzen dituzte. Toxinak odolaren bidez hedatzen dira eta gaixotasunaren sintomarik larrienak sortzen dituzte. Adibidez: proteinak.
• Biruskontrakoa: Birusek eragindako gaixotasunen tratamenduak dira. Medikamentu

Estimuluak Hartzea: Errezeptoreak

Errezeptore bakoitza estimulu jakin baten eraginpean dago. Kokalekuaren arabera, kanpoko edo barruko errezeptoreak izan daitezke.

Hauek nerbio-bukaera askeak edo kapsula batekin inguraturiko zelula sentsitiboak dira, korpuskulu sentsitiboak osatuz.

Sentimen Organoak

• Ukimen-organoak: Kontaktuz, presioz, minaz, beroaz edo hotzaz estimulatzen dira.
• Oreka-organoak: Azkartze, errotazio edo norabide aldaketak hautematen dituzte. Ornogabe askok estatozistoak dituzte.
• Entzumen-organoak: Soinuak hartzen dituzte. Intsektuek kordotonal organoak dituzte.
• Usaimen-organoak: Gas egoeran dauden substantzia kantitate txikiak hautematen dituzte. Artropodoek antenetan dituzte.
• Dastamen-organoak: Substantzia likido edo solidoak hautematen

Proteinen Funtzioak

Egiturazkoa

• Glukoproteinak: Mintz zelularrak eratzen dituzte.
• Histonak: Kromosomak osatzen dituzte.
• Kolagenoa: Tendoiak, hezurrak, kartilagoak eta abar osatzen ditu.

Garraiatzailea

• Permeasak eta bonbak: Mintzeko proteinak dira, eta horren alde batetik bestera garraiatzen dituzte molekulak.
• Zitokromoak: Elektroiak garraiatzen dituzte (mitokondriak eta kloroplastoak).
• Hemoglobina eta hemozianina: Oxigenoa garraiatzen dute, ornodunen eta ornogabeen odolean, hurrenez hurren.

Inmunologikoa

• Immunoglobulinak: Organismoan molekula arrotzak (antigenoak) sartzean sintetizatzen diren antigorputzak dira, molekula horien aurka erreakzionatu eta desaktibatu egiten dituzte, organismoak errazago kanporatzeko.

Hormonala

• Intsulina eta glukagoia: Glukosaren

Ekosistemen Oinarrizko Kontzeptuak

Zer da Ekosistema?

Ekosistema: Izaki bizidun guztiek, inguruneak eta leku jakin batean elkarren artean ezartzen dituzten harremanen multzoa da (biozenosia + biotopoa).

Ekosfera: Ekosistemarik zabalena da; Lur osoa hartzen du.

Biosfera: Lurreko izaki bizidun guztiek osatzen duten multzoa.

Ekosistemaren Osagaiak

Komunitate edo biozenosia: Ekosistema batean bizi diren izaki bizidunen multzoa da (adibidez, animaliak, landareak).

Biotopoa: Komunitate batek hartzen duen leku edo eremu geografikoa da. Bertako ezaugarri fisiko-kimikoek osatzen dute (adibidez, ura, tenperatura, hezetasuna).

Faktore Abiotikoak eta Biotikoak

• Faktore abiotikoak: Ez daude zuzenean izaki bizidunen mende, ingurune bizigabearen ezaugarrien eta konposizioaren