DBH mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Immunologiaren Oinarriak

Immunologia mikroorganismo patogenoen infekzioekiko edo zelula kaltetuekiko (adibidez, minbiziak) ditugun defensa mekanismoak aztertzen dituen alorra da. Defentsa mekanismo guztiek immunitate sistema osatzen dute, eta sistemak defentsa hesien bidez jokatzen du.

Immunitate Sistemaren Defentsa Hesiak

Immunitate sistemak hiru defentsa modu nagusi ditu:

• Defentsa Primarioak (Lehenengo Hesia): Azalean eta barne barrunbeetan daude. Ez dira espezifikoak. Hesi hauek mekanikoak, kimikoak eta biologikoak izan daitezke.
• Defentsa Sekundarioak: Izaki bizidun mota guztien sistemetan agertzen dira. Ez-espezifikoak dira. Zelula propioak dituzte, hala nola fagozitoak. Erantzun zelular ez-espezifikoa eragiten dute.
• Defentsa Tertziarioak: Ornodunen

Lehen Esperimentu Multzoa

Materiala

Karaktere bakarraren bidez desberdintzen ziren bi landare mota erabili zituen: hazi horikoak eta hazi berdekoak.

Urratsak

1. Lineak puruak lortzea: Autoernalketa bidez gurutzatutako banakoek beren ezaugarri berdinak zituzten ondorengoak sortzen zituztela egiaztatu zuen. Horretarako, hazi horiko landareak gurutzatu zituen hainbat belaunalditan zehar, ondorengotzan hazi horiko landareak bakarrik egongo zirela ziurtatzeko. Gauza bera egin zuen hazi berdeko landareekin.
2. Gurutzaketa: Hazi horia zuten linea puruko landareak eta hazi berdea zuten linea puruko landareak gurutzatu zituen modu artifizialean. Landare horiek gurasoen belaunaldia (P) osatzen zuten.

Emaitzak

Lehen ondorengoak edo lehen belaunaldiko (F₁) landare...

Barne ingurunea: zelulak inguratzen dituen likido multzo hori da, likido interstizialak, odolak eta linfak osatzen dute.

Odolaren zirkulazio sistema

Mantenugaiak eta oxigenoa organismo osoan banatzeaz arduratzen da.

Linfaren zirkulazio sistema

Linfa sistema zelulen artean geratzen den likido soberakina biltzeaz eta odolera itzultzeaz arduratzen da.

Linfa

Hodieratara sartzen den likido interstiziala da.

Linfaren egitura

• Linfa kapilarra: ehun guztietan banatuta dauden hodi itsuak dira.
• Linfa gongolioak: linfa hodietan zehar ageri diren xabalgune txikiak dira.
• Linfa hodiak: linfa kapilarrak bateratu eta hodi zabalagoak osatzen dituztenean sortzen dira.

Odolaren egitura

Plasma eta odol zelulak.

Odola

Likido gorria eta likatsua da, odol-sisteman barrena dabilena...

Nutrienteen Sailkapena eta Osasun Arazoak

Ez-Organikoak

• Ura: Gorputza hidratatzeko eta zelulen barruan gertatzen diren erreakzio kimikoak (metabolismoa) gertatu ahal izateko beharrezkoa da. Substantziak garraiatzen ditu eta gorputzeko tenperatura erregulatzen du.
• Gatz mineralak: Metabolismoa erregulatzeko, hezurrak eta hortzak osatzeko, eta uraren oreka (oreka osmotikoa) mantentzeko balio dute.

Organikoak

• Proteinak: Zelulen egiturak osatzeko balio dute. Funtzio estrukturala, garraioa, entzimatikoa edo katalitikoa, inmunologikoa edo defentsa, hormonala, uzkurtzekoa, erreserbakoa eta egitura funtzioa dute.
• Lipidoak (Gantzak): Funtzio energetikoa, egitura funtzioa, isolatzailea eta animalien energia erreserba dute.
• Gluzidoak (Karbohidratoak edo Azukreak)

Ekosistemen osagaiak eta prozesuak

Ekosistemetan hainbat faktorek eta prozesuk hartzen dute parte: tenperatura, uraren faktore abiotikoak, lozorroa, migrazioa, jarduera, hostoak, organismoen bizi-zikloak, ugalketa, loratzea, ohiturak, faktore biologikoak saihesteko erregulazioa, arroketako argia, alga berdeak, fotosintesirako beharrezko elementuak eta uretatik kanpoko bizitza.

Piramide trofiko motak

Banakoen piramidea

Ekoizle eta kontsumitzaile kopurua adierazten du. Normalean piramide itxura du, baina batzuetan alderantzizkoa izan daiteke. Informazio hau ez da oso baliagarria eta gutxitan erabiltzen da, bizidun txiki batek eta handi batek balio bera dutelako.

Energiaren piramidea

Maila trofiko bakoitzeko energia adierazten du eta oinarri zabala...

DNA-ren ezaugarriak eta garrantzia

DNA-ren ezaugarri nagusiak hiru dira:

• Egitura: Bi kate antiparaleloz osatutako molekula luzea da.
• Osaketa: Kate bakoitza nukleotido izeneko unitateen loturaz osatuta dago (Adenina A, Timina T, Zitosina C eta Guanina G).
• Lotura: Nukleotido bakoitza parean dagoen katearen nukleotidoari lotuta dago.

Garrantzitsua da zelula guztietan egotea, informazio genetikoa daramalako, karaktereak kontrolatzen dituelako eta zelula-zatiketan informazioa zelula-alabetara pasatzen duelako.

Geneak eta ezaugarri fisikoak

Geneek pertsona baten ezaugarriak (odol-mota, begien kolorea) zehazten dituzte nukleotidoen hirukote zehatzen bidez. Nukleotido horietako bat aldatzen bada, proteina aldatu egiten da (proteina bakoitza 20 aminoazidok...

Bihotz-zikloa

1. Sistole aurikularra: Aurikulak uzkurtu egiten dira eta odola bultzatzen dute; bentrikuluak odolez betetzen dira.
2. Sistole bentrikularra: Bentrikuluak uzkurtu egiten dira, odola aurikuletara itzul ez dadin.
3. Diastole aurikularra eta bentrikularra: Aurikulak eta bentrikuluak erlaxatu egiten dira, baina arterietako odola ez da atzera itzultzen. Aurikulak odolez betetzen dira eta bentrikuluak betetzen hasten dira.

Zirkulazio bikoitza

Birika-zirkulazioa

Eskuineko bentrikulutik irteten da. Bentrikuluak birika-arterian zehar ponpatzen du odola. Adar bakoitza birika batera doa. Adar horiek gero eta gehiago adarkatzen dira birika-albeoloetara iritsi arte, eta hantxe egiten da gas-trukea. Zain-kapilarrek oxigenoan aberatsa den odola biltzen dute...

Digestio-aparatua

Aho-barrunbea eta irensketa

• Murtxikatzea: Hortzek elikagaiak murtxikatzen dituzte eta mihiaren laguntzaz listuarekin nahasten dira. Elikadura-boloa sortzen da.
• Irensketa: Elikadura-boloa faringetik hestegorrira pasatzen da, mugimendu peristaltikoen bidez bultzatuta.
• Listua: Ura eta entzimak ditu. Karbohidratoak eta almidoia molekula bakunagoetan bihurtzen ditu.

Faringea eta Hestegorria

Faringea: Arnas aparatuarekin partekatzen du digestio-aparatua. Elikagaiak hestegorrira doaz eta epiglotisa bertan dago.

Urdaila eta Hesteak

• Urdaila: Hestegorria eta heste meharra lotzen ditu bi zuloen bidez.
• Heste meharra: Mantenugai organiko gehienak xurgatzen dira. Heste-biloen bidez odol-zirkulaziora pasatzen dira.
• Heste lodia: Urdaila eta heste meharra

Izaki bizigabeak eta izaki bizidunak

Izaki bizigabeak: konposatu ez-organikoak, gatza, mineralak eta ura (H2O).

Izaki bizidunak: konposatu kimikoen multzoak dira — ez-organikoak eta organikoak. Konposatu organiko nagusiak honako hauek dira:

• Lipidoak: karbono eta hidrogenoz osatuak (CH), egitura eta energia iturri gisa.
• Gluzidoak: monosakaridoetatik hasi eta azukre konplexuetara.
• Proteina: aminoazidoek osatzen dituzte, funtzio egonkor eta egiturazkoak burutzen dituzte.
• Azido nukleikoak: nukleotidoek osatzen dituzte; DNA informazio hereditarioa gordetzen du.

Zelulen motak

Prokariotoak

Prokariotoak nukleo fisikorik gabe dauden zelulak dira. Adibidez, bakterioak prokariotoen artean sailkatzen dira.

Eukariotoak

Eukariotoak nukleoa duten zelulak dira; animalia...