DBH mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Bizi-funtzioak: erlazioa, nutrizioa eta ugalketa

Bizi‑funtzioak: erlazioa, nutrizioa eta ugalketa.

Nutrizio‑funtzioa

Nutrizio‑funtzioa: materia eta energia eskuratzea da helburua.

• Autotrofoa: inguruneko materia ez‑organikoa erabiliz materia organikoa bihurtzen du (adibidez: landareak, algak).
• Heterotrofoa: beste bizidun batzuetatik hartzen dute behar duten materia organikoa (adibidez: animaliak, onddoak).

Arnasketa zelularra egiten dute bizidun guztiek energia lortzeko.

Erlazio‑funtzioa

Erlazio‑funtzioa: estimuluak jaso eta erantzuna ematea.

• Izaki zelulabakarrak:
  • Estimuluei erantzuteko 2 mekanismo: mugimendua eta espora sortzea.
• Landareak:
  • Estimuluei bi mekanismo bidez erantzuten diete: nastiak eta tropismoak.
• Animaliak:
  • Erantzuna hiru fasetan

Materiaren antolakuntza-mailak

Antolakuntza-maila: Izaki bizidun guztiak zelulaz osatuta gaude. Materia zenbait maila gutxi-asko konplexutan antolatzen da; maila horietako bakoitzari antolakuntza-maila deritzo.

Maila subatomikoa

Atomoak eratzen dituzten partikulen mailari dagokio; hau da, protoiei, neutroiei eta elektroiei.

Maila atomikoa

Atomoek osatzen dute; adibidez, oxigeno atomoa eta karbono atomoa.

Maila molekularra

Atomoak lotuz sortzen diren molekulek osatzen dute; adibidez, ura eta beste batzuk, hala nola proteinak. Izaki bizidunak eratzen dituzten molekulei lehen printzipioak (biomolekulak) deritze, eta bi motatakoak izan daitezke:

• Ez-organikoak: Materia bizidunean nahiz bizigabean daude. Ura eta gatz mineralak dira.
• Organikoak: Materia bizidunean

• DNA molekula bakoitzak helize bikoitz bat osatzen du. Base nitrogenatuak barruan daude, eta pentosek eta azido fosforikoak kanpoaldea eratzen dute.

Bi kateak osagarriak dira: adenina timinarekin parekatzen da beti (A-T), eta guanina zitosinarekin (Z-G). Gainera, antiparaleloak dira; hau da, paraleloan daude, baina bata bestearen kontrako noranzkoan.

(2) RNA mezularia (RNAm). DNAren informazio genetikoaren kopia bat da. Haren funtzioa informazio hori nukleotik zitoplasmara garraiatzea da, han proteinak sintetizatzeko molde gisa erabil dadin.

(C) RNA erribosomikoa (RNAr). Proteina erribosomikoekin batera, erribosomak osatzen ditu.

(D) RNA transferentea (RNAt). Aminoazidoak RNA mezulariaren moldera eta erribosometara garraiatzen ditu, proteinak...

Sistema Endokrinoa

Barne organoen funtzionamenduaz eta orekaz arduratzen da. Gorputz barnean jariatzen diren substantzia kimikoei eragiten die.

Guruinak

Substantzia kimikoak sortu eta jariatzen dituzten organoak dira.

• Exokrinoak: Hodien bidez kanporatu edo jariatu sortutako substantziak.
• Endokrinoak: Sortutako substantzia kimikoak zuzenean odolera jariatu.

Sabana

Australia iparraldean, Hego Amerikan, Afrika tropikalean eta Asian aurki daitezke sabanak. Adibide esanguratsuenen artean Serengetikoa dago, Tanzanian (Afrika) kokatua.

Biozenosia

Bizitza izateko baldintza egokiak dituen eremu mugatu batean (biotopoa) elkarrekin bizi diren landareen eta animalien komunitatea da. Biozenosiaren eta biotopoaren baturak ekosistema sortzen du. Biozenosia bi adarretan...

Monero Erreinua

Organismo zelulabakar prokariotoak dira. Batzuk autotrofoak dira, eta beste batzuk, heterotrofoak. Protisto-erreinua: Era askotako organismoak dira: zelulabakarrak, zelulaniztunak, autotrofoak, heterotrofoak. Eukariotoak dira guztiak. Onddo-erreinua: Batzuk zelulabakarrak dira, beste zenbait, zelulaniztunak. Zelula eukariotoak dituzte. Ez dute ehunik. Landare-erreinua: Organismo zelulaniztunak eta eukariotoak dira. Ehunak dituzte. Autotrofoak dira. Animalia-erreinua: Organismo zelulaniztunak eta eukariotoak dira. Ehunak ditzute. Eterotrofoak dira.

Zelula

Zelula unitate bizidunik txikiena da. Izaki bizidun guztien egiturazko unitateak eta unitate funtzionalak dira. Zelula eukariotoa: Material genetikoa nukleo izeneko atal baten...

Berezko Sorreraren Arazoa

Antzinaroan pentsatzen zen izaki bizidunak berez sortzen zirela materia bizigabetik. Redik, mikroskopiaren bidez, berezko sorreraren gaineko eztabaida berpiztu zuen. XIX. mendean, Pasteurrek frogatu zuen izaki bizidun guztiak, baita mikroorganismoak ere, ez direla berez sortzen, baizik eta aurreko beste izaki bizidun batetik datozela.

Rediren Esperimentua

Haragi zati batzuk ipini zituen bi ontzitan: bat estalia eta bestea estali gabe. Handik denbora batera, bi ontzietako haragia usteldu egin zela ikusi zuen, baina harrak ontzi irekian bakarrik zeuden. Horiek ez ziren harrak, euliak baizik, euliek haragian ipinitako arrautzetatik sortuak.

Louis Pasteurren Esperimentua

Pasteurrek esperimentu hau egin zuen:

• Haragi-salda ipini

1. Biziaren jatorria

Berezko sorreraren arazoa

Antzinaroan ideietako baten arabera, izaki bizidunak berez sortzen ziren materia bizigabetik. Louis Pasteur frantziar kimikariak bere esperimentuen bidez egiaztatu zuen izaki bizidun guztiak ez direla berez sortzen, baizik eta denak datozela aurreko beste izaki bizidun batetik.

Biziaren jatorriari buruzko teoria modernoak

Lurra orain dela 4.500 milioi urte sortu zen. Teoria nagusiak hauek dira:

• Panspermia: Bizia espazioan sortu zen eta meteoritoek garraiatuta etorri zen Lurrera. Gaur egun ez dago Lurretik kanpo bizia dagoela egiaztatzen duen frogarik.
• Abiogenesia edo sintesi prebiotikoa: Molekula ez-organikoetatik molekula organiko bakunak sortzea, molekula konplexuak garatzea eta lehen zelulak agertzea;

Sistema Endokrinoa

Sistema Endokrinoak Hormonen Bidezko Erantzuna Gauzatzen du

Hormonek Berezitasun Hauek Dituzte:

Lipido- Edo Proteina-Izaera Dutena
Odolera Jariatu, Eta Horrek Itu-Organoetara Edo -Organoetara Garraiatzen Ditu
Kantitate Txikian Ekoizten Dir
Oso Espezifikoak Dir, Eta Beren Funtzioa Betetakoan, Berehala Degradatzen Dir

Giza Gorputzaren Guruin Endokrino Nagusiak Hauexek Dir

Hormonen Jariaketa

Hormonak Jariatzea Nerbio-Sistema Zentralak Kontrolatzen Du; Zehatzago Esanda, Hipotalamoak. Hipotalamoak Informazioa Jasotzen Du, Kanpo-Ingurunetik Zein Barne-Ingurunetik, Eta Hura Prozesatu Ondoren, Neurohormona Deritzen Substantziak Jariatzen Ditu, Erantzun Gisa. Substantzia Horiei Neurohormona Esaten Zaie, Jariatze-Funtzioa Dut Nerbio-Zeluletatik...

Meiosiaren definizioa

Meiosia zelulen ugalketaren formetako bat da, gonadetan sortzen da gametoak ekoizteko. Meiosia zelula diploide batek lau zelula haploide sortzen dituen zelula-banaketa prozesu bat da.

Prozesu hau bi dibisiotan gauzatzen da: Meiosia I eta Meiosia II. Biak fase berberak dituzte: profasea, metafasea, anafasea eta telofasea.

Meiosia I

I. meiosian, zelula diploide bateko kromosomak berriz banatzen dira.

• I. Profasea: Lehen zatiketa meiotikoa prozesuaren arorik konplexuena da, eta bost azpifasetan banatzen da: leptotenoa, zigotenoa, pakitenoa, diplotenoa eta diazinesia.
• I. Metafasea: Etapa honetan, ardatzaren zuntzak osatuta daude eta kromosomak zelularen erdialdean kokatzen dira (plaka ekuatoriala).
• I. Anafasea: Kromosomak uniformeki