Zelulen egitura eta organuluak — Oinarrizko biologia
Izaki bizigabeak eta izaki bizidunak
Izaki bizigabeak: konposatu ez-organikoak, gatza, mineralak eta ura (H2O).
Izaki bizidunak: konposatu kimikoen multzoak dira — ez-organikoak eta organikoak. Konposatu organiko nagusiak honako hauek dira:
- Lipidoak: karbono eta hidrogenoz osatuak (CH), egitura eta energia iturri gisa.
- Gluzidoak: monosakaridoetatik hasi eta azukre konplexuetara.
- Proteina: aminoazidoek osatzen dituzte, funtzio egonkor eta egiturazkoak burutzen dituzte.
- Azido nukleikoak: nukleotidoek osatzen dituzte; DNA informazio hereditarioa gordetzen du.
Zelulen motak
Prokariotoak
Prokariotoak nukleo fisikorik gabe dauden zelulak dira. Adibidez, bakterioak prokariotoen artean sailkatzen dira.
Eukariotoak
Eukariotoak nukleoa duten zelulak dira; animalia eta landare zelulak barne hartzen dituzte. Eukariotoak konplexuagoak izan daitezke eta organismo bakun edo zelulanizunetan agertzen dira.
Bakterioak eta sailkapena
Bakterioa: bi talde nagusi bereiz daitezke:
- Arkeo (Archaea): metabolismo-prozesu bereziak eta material genetikoa dute; askotan extremofilikoak dira.
- Eubakterioak: bakterio gehienak; anitzak eta ingurune desberdinetan bizi dira.
Izendapen eta funtzio berezi batzuk:
- Enterikoak: ugaztunen hesteetan bizi diren bakterioak; askotan sinbiosian daude.
- Heterotrofoak: beste organismoen material organikoa erabiliz elikatzen direnak; batzuek deskonposatzaile funtzioa dute (material organikoa ez-organiko bihurtzen dute).
Mintz plasmatikoa eta zelula pareta
Mintz plasmatikoa: zelula guztietan agertzen den geruza da (kanpo aldea); zelula babesten du eta substantzien trukea kontrolatzen du. Bi geruza lipidiko ditu, fluidoa da eta difusioaren bidez substantziak pasatzen laguntzen du.
Zelula pareta: zurruntasuna ematen dio zelulari; landareetan eta zenbait mikrobiontan aurkitzen da. Zelulosaz, proteinaz eta polisakaridoz osatuta egon daiteke.
Zitoplasma eta zitoeskeletoa
Zitoplasma: organuluak eta zitosola ditu; zitosola ura (H2O), lipido, proteinak eta gluzidoak dituen gune urtsua da.
Zitoeskeletoa: proteinaz osatutako sare bat da; zitoplasma eta organuluen kokapena eta garraioa erregulatzen ditu.
Zentrosoa eta zatiketa zelularra
Zentrosoa: makarroi-formako egitura da, zitoplasman kokatuta; normalean bi unitate izaten dituzte; zatiketa zelularrean (mitotikoki) parte hartzen du.
Erribosomak
Erribosomak: zelula guztietan daude; zitoplasman, erretikulu endoplasmatiko rugosoan (rER) eta baita mitokondrioen barnean ere ikus daitezke. Eukariotoetan, prokariotoetan baino handiagoak izan ohi dira. Proteinak sintetizatzeaz arduratzen dira eta RNA eta proteinetaz osatuta daude.
Erretikulu endoplasmatikoa
Erretikulu endoplasmatikoa nukleoari lotuta egon ohi da eta mintz sare handiak ditu, mintz plasmatikoaren antzeko konposizioarekin.
- Erretikulu endoplasmatiko rugoso (rER): erribosomak ditu eta proteinak sintetizatzen ditu.
- Erretikulu endoplasmatiko leun: lipidoak sintetizatzen ditu eta bestelako metabolismo funtzioak ditu.
Golgi aparatua eta lisosomak
Golgi aparatua: disko-formako zakuen edo pilaketaren multzoa da; bi alde nagusi ditu: cis eta trans. Proteinen eta lipidoen bilakaera eta egokitzapena burutzen du.
Lisosomak: digestio zelularrerako organulu espezializatuak dira; Golgi aparatutik datozen entsimoak dituzte eta kanpoko edo barneko materialak digeritzen dituzte.
Bakuolak
Bakuolak: ia mota guztietako zeluletan aurkitzen dira; landare zeluletan handiagoak izan ohi dira eta entzima ugari eduki ditzakete.
Mitokondrioak eta arnasketa zelularra
Mitokondrioak: animalia eta landare zelulatan daude; bi mintz dituzte, barnean erribosomak eta DNA txikia dute. Bertan gertatzen da arnasketa zelularra eta energia sortzen da.
Arnasketa zelularra: prozesuan CO2 eta H2O sortzen dira; prozesua mitokondrioetan gertatzen da. Bi esparru bereizten dira:
- Katabolismoa: materia desmuntatu eta energia askatzen du.
- Anabolismoa: konposatuak eraikitzen dira eta energia behar dute.
Kloroplastoak eta fotosintesia
Kloroplastoak: landare zeluletan daude eta fotosintesiaren erantzuleak dira. Bi mintz dituzte: kanpoko mintz bat eta barneko beste bat. Barneko espazioa estroma deitzen da; estromaren zatirik handiena tilakoideek osatzen dute eta klorofila tilakoideetan aurkitzen da.
Fotosintesia: materia ez-organikoa materia organiko bihurtzen du. Bi fase bereizten dira: fase energetikoa (energia sortu) eta fase kimikoa (ez-organikoa organiko bihurtu).
Nukleoa
Nukleoa: eukarioten zati nagusia da eta ezinbestekoa zelularen funtzionamendurako. Mintz porotsu batek mugatzen du; mintz horien poroek nukleoaren eta zitoplasmaren arteko substantzien trukea ahalbidetzen dute.
Oharra: dokumentu hau oinarrizko biologia kontzeptuak azaltzeko egokitu eta zuzenduta dago. Terminologia biologikoak testuinguru pedagogikoan erabilita agertzen dira.