Giza ugalketa: gametoak, haurdunaldia eta erditzea

Ugalketa funtzioa

Gametoak eta gametogenesia

Gameto: Zelula sexuala; informazio genetiko erdia du.

Gametogenesia: gametoak sortzeko prozesua.

Ernalketa eta garapena

Ernalketa: bi gametoren bat-egite prozesua.

Garapena: zigotoetatik hasita gauzatzen den prozesua (gametoa – zigotoa – morula – blastozisto – enbrioa – fetua).

Erditzea eta garraioa

Erditzea: haurra jaioarazteko prozesua da; bizidunetan jaiotza gertatzea.

Garapena eta heldutasuna

Garapena: haur izatetik heldu izatera heltzeko prozesua.

Heldutasun sexuala:

• 1. Karakter sexual primarioak: jaiotzen dugun organo sexualak (adierazpen anatomikoa).
• 2. Karakter sexual sekundarioak: heldutasunean agertzen diren aldaketak.

Adibideak

• Bularrak handitu; aldakak zabaltzen dira; ilea azalean agertzen da (arropen azpian eta ipurmasailen inguruan).
• Gizonezkoetan: gorputzeko ilea eta bizarraren agerpena; muskuluak eta hezurrak garatzen dira; ahotsa loditu egiten da.

Sexua eta nortasuna

Sexua: karakter sexual primarioekin lotutako kontzeptua.

Identitate sexuala: nola identifikatzen dugun geure burua.

Sexualitatea: norengana erakartzen gaituen, emozioak eta portaerak barne.

Gizonezkoen ugaltze-aparatua

Barrabilak: espermatozoideak sortzen dituzte. Barrabilak gorputz kanpoan daude, 2 °C inguruko tenperatura egon behar duelako.

Ugalketa bideak

• Epididimoak: barrabilen gainean dauden bihurrituriko hodiak; espermatozoideak bertan gordetzen eta heldu egiten dira.
• Hodi deferenteak: epididimotik eta beste egituretatik uretrara eramaten duten hodiak.
• Uretra: funtzio bikoitza du:
  • 1. gernuaren pasabidea (urinaren kanporatzea)
  • 2. espermatozoideen pasabidea (ejekzioa)

Haurdunaldia

Plazenta: odol-hodi bidezko organoa da, fetuari elikagaiak eta oxigenoa ematen dizkiona eta hondakinak kentzen dituena.

Zilbor-hestua: plazenta eta fetua lotzen ditu (elikadura eta odol-trukea bermatzeko).

Amnio-ura: amniotikoko likidoa da; fetua barruan babesten du.

Haurdunaldi epea eta hiru hiruhilekoak

9 hilabete (40 aste) egitura tradizionala, hiru hiruhilekoetan banatuta:

• 1. hiruhilekoa: 0–12 aste
• 2. hiruhilekoa: 12–24 aste
• 3. hiruhilekoa: 24–40 aste

1. Lehen hiruhilekoa

Barne organoak, aurpegia, besoak eta hankak garatzen hasten dira; amaren pisua 10 eta 15 kg arte igo daiteke zenbait kasutan.

• Organoak oraindik guztiz heldu gabe daude.
• Fetua mugitzen hasten da.
• Adibidez: 30 cm inguruko 700 g eskalan hastapeneko neurriak aipatzen dira.

3. Hiruhilekoa (azken fasea)

• Organoak helduago daude.
• Pisua eta tamaina nabarmen handitzen dira.
• Amaren eredu arrunt bat: 50 cm inguruko luzera / 3 kg inguruko pisua (atzera begirako balioak).

Erditzea

Haurra jaioarazteko prozesua eta fase desberdinak.

Dilatazioa

• Umetoki uzkurdurak agertzen dira.
• Umetoki lepoa dilatatu egiten da (normalean 10 cm arte jaiotzeko fasean).
• Denbora: 8–14 ordu (kasuan eta amaren baldintzen arabera aldakorra).

Egoera fasea

• Uzkurdurak jarraituago agertzen dira.
• Amak belarri eta bultzada aktiboak egiten ditu.
• Denbora: 1–30 minutu bitarteko bultzada aktiboak (aldakorra).

Plazenta eta ondorengo fasea

Ondorengo botatzea (plazenta botatzea): haurra jaio ondoren 10–45 minututan gertatzen da, uzkurdurak berriro agertzen dira.

• Lehenik, ertza sortzen da (ugatze-aparatuarekin lotutako egitura).
• Ondoren, ama edoskitzen hasten da eta haurrak esnea hartu dezake.

Guruin erantsien egitura (gizonezkoak)

• Semen-besikulak: hodi deferenteen bukaeran daude eta semen-likidoa sortzen laguntzen dute.
• Prostata: uretrara likido berezi bat isurtzen du, semenaren osagai bat osatzen duena.
• Cowper-en guruinak: prostataren azpian daude; pre-ejakulatua sortzen dute eta uretra lubrifikatzen dute.

Espermatogenesia

Espermatogenesia: espermatozoideak sortzeko prozesua da, tubulu seminiferoetan gertatzen dena.

Fase nagusiak (laburpena):

• Ugalpena (spermatogonien fasea): bertako hazkuntza-zelulek (spermatogonioak) banaketa eta hasierako hedapena jasaten dute.
• Hazkuntza eta meiosia: espermatozitoek banaketa eta ordenaketa genetikoa jasaten dute.
• Heltzera / spermiogenesia: espermatidak egituralki eta funtzionalki heldu egiten dira.
• Bereizketa: forma egokian dauden espermatozoideak sortzen dira eta askatzen dira.

Umetokia eta emakumeen ugalketa-aparatua

• Miometrioa: umetokiaren muskulu geruza.
• Endometrioa: ehun geruza; haurdunaldirik ez badago hilero berreskuratu eta agozten da (menstruazioa).
• Umetoki lepoa: umetokiaren zabalgunetik baginarantz doan atal mehea (kanalaren luzera eta irekiera aldatzen dira erditzean).

Obulutegia eta Falopioaren trompak

Obulutegia: gonada emakumean; obuluak sortzen ditu.

Falopioaren trompak: obulua obulutegitik askatu ondoren finbriekin harrapatu eta tronpen barneko epitelio ziliatuaren laguntzaz mugitzen dute.

Emakumeen gametoak: obuluak

Jaiotzean gutxi gorabehera 400.000 zelula daude obulu bihurtzeko aukerarekin, adinarekin gutxitzen doaz.

Ezaugarriak: obuluak zeluletan esfera itxurakoak dira; tamaina adibidez 1,5 mm inguru izan dezake.

Obuluaren partzuak

• Nukleoa
• Zitoplasma
• Bilkiak (mintz perizitoa) eta koroa erradiatua: geruza babesgarriak eta elikagaiak ematen dituzten geruzak.

Oogenesia eta folliculuen garapena

Oogenesia: obulua eta folikuluen garapena prozesua.

Obulazioa: folikuluak apurtzen dira eta obulua askatzen da.

Folikulu primarioak: txikiak eta oraindik heldugabeak; obulutegiaren barruko geruzetan kokatzen dira.

Zikloa

Ziklo menstrualaren ezaugarriak (balio adierazgarriak):

• Gutxi gorabehera 25 egun (izen honetan emandako balioa; pertsonen arteko aldakortasuna handia da).
• Bi printzipal ziklo edo fase daude:

1. Obulutegi-fasea: hormona hipofisarioek (FSH, LH) eragiten dute eta obulazioa sortzen dute.
2. Umetoki-fasea: endometriosaren aldatzeak eta hormona progesterona eta estrogenoen eraginpean daude.