DBH mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Digestio-sistema

Funtzioa: Digestioaren bidez elikagaiak digeritu eta mantenugai bihurtzen dira; ondoren, mantenugaiak eta ura xurgatu eta odol-zirkulaziora eramaten dira.

Digestio-hodia

10-20 metroko hodia da, kanpoaldera irekita dagoena. Osatzen duten muskulu-geruzek elikagaiak bultzatzen dituzte digestio-hodian zehar, mugimendu peristaltikoen bidez.

Digestio-prozesua

Ahoan mastekatzean eta listuztatzean, elikadura-bola sortzen da. Faringean eta hestegorrian zehar, elikadura-bola irentsi eta ahotik urdailera pasatzen da. Urdailaren funtzioa urdaileko digestioa egitea da; bertan, elikadura-bola kimo bihurtzen da urdail-urainak jariatzean. Gero, kimoa heste meharrera igarotzen da. Heste meharrean heste-digestioa gertatzen da eta, hiru urin motari...

Egia ala Gezurra: Naturaren Oinarriak

Zelulak eta Antolaketa Mailak

• Materiaren unitate bizidun txikienak protoiak, neutroiak eta elektroiak dira. GEZURRA. Zelulak dira.
• Organulu zelularrek ingurunean bizi diren bizidun komunitate garrantzitsuena osatzen dute. GEZURRA. Organulu zelularrak ez dira bizidunak.
• Ehunak, organoak, sistemak eta aparatuak dituzten bizidunek maila zelulanitza osatzen dute. EGIA.
• Bizidunen aparatu berdinei esker inguru zehatz batean bizi diren espezie bereko populazioak osatzen dira. GEZURRA. Populazioetan espezie berdinak elkartzen dira.

Biosfera eta Hidrosfera

• Biosfera bizidunen populazio eta komunitateak bizi diren lurreko geruza da. GEZURRA. Biosferan faktore abiotikoak eta biotikoak daude.
• Ura Lur planetan baino ez da aurkitu,

Bizitzaren jatorria

Panspermia

Panspermia: Bizia espazioan sortu zela eta meteoritoek garraiatuta etorri zela Lurrera. Gaur egun ez dago lurretik kanpo bizia dagoela egiaztatzen duen frogarik.

Sintesi prebiotikoa — hiru pauso

1. Molekula ez-organikoetatik molekula organiko bakunak sortzea
2. Molekula konplexuak garatzea
3. Lehen zelulak agertzea, hau da, eboluzio kimikoa deritzon prozesua

Iturri hidrotermalen teoria

Gaur egun onartuena den teoria da iturri hidrotermalen teoria: bizia iturri hidrotermaletan, itsas hondoan, dortsal ozeanikoen ondoan eta eguzkiaren izpietatik babestuta sortu zela proposatzen du.

Teoria eboluzionistak

Lamarckismoa

Denboran zehar konplexutasuna areagotuz zihoala proposatu zuen.

• Ingurumenaren garrantzia
• Erabiltzearen eta ez erabiltzearen

¡Eskkk

MITOSIA-zelula bikoizteko prozesua-gorputzeko zelula ia guztietan,salbuespena gametoetan-gorpuz osoan zehar-zelula amaren kopia,zelula ama eta alabak berdinak-F:biziraun eta hazi berritzea.Faseak:1Pro: kromatina kondentsatu kromosometan-DNA kokatzen hasi-nukleoaren mintza desagertu2.Meta: kromosomak plano eukatorialean lerrokatu.3Ana:kromatiden banaketa/bereizketa,bakoitza bere aldera  4Telo:kromatida zabaltzen eta zitoplasma zatitu-bi zelula banakak

MEIOSIA-gametoetan-zelula ama eta alabak desberdinak-F:bizia aurrera egin-23x+23x=46x emango due ta espezi bakoitza bere zenbakia mantendu-karga genetikoa erdibitu,espezieari dagokion kromosoma mantenduz-Aldakortasuna:bizitza aurrera egiteko aukera gehio-autespen naturalaren ondorioz-profasean...

Linfa-zirkulazio aparatua

Linfa hodietara sartzen den likido interstiziala da. Linfaren zirkulazioa noranzko bakarrekoa da.

Egiturak

• Linfa-kapilarrak: Ehun guztietan banatuta dauden hodi itsuak, oso meheak eta adarkatuak. Gure gorputzeko zelulen inguruko likido soberakina biltzea da haien funtzioa.
• Linfa-gongoilak: Linfa-hodietan zehar ageri diren zabalgune txikiak dira. Oso ugariak dira galtzarbeetan, izter-ondoetan, lepoan eta arteria eta zain nagusietan. Defentsa-zelula kopuru handia dute; zelula horiek gure organismoa kutsa dezaketen mikroorganismoak eta substantzia arrotzak bilatu, aurkitu eta kanporatzen dituzte. Gongoil horien jarduera handitu eta hantzen dira, horrexegatik uki ditzakegu.
• Linfa-hodiak: Linfa-kapilarrak bateratu eta hodi zabalagoak

1. Gizakien Ugalketa

Gametoen Ernalketa

Gametoak ugaltze zelulak dira, eta gurasoen informazio genetikoa garraiatzen espezializatuta daude. Ernalketa: obilu batek eta espermatozoide batek bat egiten dutenean gertatzen da. Bat egite horretatik sortzen den zelulari zelula arrautza edo zigotoa deitzen zaio.

Enbrioi Garapena

Zigotoa amaren umetokian gertatzen da behin eta berriz, zelula berriak sortzeko. Jaiotza: enbrioi garapena amaitzen denean, erditzea geratzen da.

2. Haurtzarotik Helduarora

Nerabezaroa haurtzaroaren eta helduaroaren arteko transitzio aldia da. Nerabezaroaren hasiera prozesu biologiko batek markatzen du: pubertaroak. Prozesu honetan zehar, sexu organoak heldu egiten dira. Neskiei hileroa etortzen zaie eta mutilek lehenbiziko eiakulazio...

Zelulen Bizi Funtzioak eta Nutrizioa

Nutrizio zelularra zelulek dagozkien bizi funtzioak betetzeko beharrezkoak dituzten materia eta energia lortzeko prozesuen multzoa da. Zelulek kanpotik hartzen dituzten substantziei mantenugai deritze, eta energia lortzeko, zelula egiturak eratzeko eta berritzeko erabiltzen dituzte.

Zelula Metabolismoa

Mantenugaiek zenbait prozesu kimiko izaten dituzte: horri zelula metabolismoa deritzo. Bi metabolismo mota daude:

• Katabolismoa: Substantzia organiko konplexuak, energia ugarikoak, konposatu txikiago eta bakunago bihurtzean energia lortzen da.
• Anabolismoa: Eratze erreakzio bat da. Substantzia txikiak eta bakunak substantzia organiko konplexu bihurtzeko prozesuak dira, egiturak berritzeko. Anabolismoa gerta dadin,

Nutrizio-funtzioa

Nutrizioari esker, gizakiok energia eta materia sortzen dugu. Nutrizioan espezializatutako organoek honako prozesu hauek egiten dituzte:

• Mantenugaiak sortzen dituzte elikagaietatik, eta oxigenoa airetik.
• Mantenugaiak eta oxigenoa zeluletara garraiatzen dituzte.
• Zelula-nutrizioa burutzen dute.
• Zelula-hondakinak eta karbono dioxidoa kanporatzen dituzte.

Nutrizioa egiten duten aparatuak

• Digestio-aparatua: Elikagaiak substantzia sinpleago bihurtzen ditu, odolera pasatuz.
• Arnas aparatua: Gasak trukatzen ditu; oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa kanporatzen du. Oxigenoa odolera pasatzen da.
• Zirkulazio-aparatua: Mantenugaiak eta oxigenoa zeluletara eramaten ditu, eta hondakinak zeluletatik iraitz-organoetara garraiatzen ditu.
• Iraitz-aparatua:

Odolaren osagaiak

• Globulu gorriak (Eritrozitoak): Nukleorik gabeko disko itxurako zelulak; oxigenoa garraiatzen dute.
• Globulu zuriak (Leukozitoak): Nukleodunak dira eta antigorputzak sortzen dituzte.
• Plaketak (Tronbozitoak): Zelula zatiak dira; odolaren koagulazioan parte hartzen dute.

Odol-hodiak

• Arteriak: Odola bihotzetik gorputzeko beste ataletara eramaten duten hodiak dira.
• Kapilarrak: Kontaktu zuzena dute zelulekin; bertan gertatzen da substantzia-trukea.
• Zainak: Odola gorputzeko ataletatik bihotzera eramaten dute.

Bihotz-zikloa

• Sistole aurikularra: Aurikulak uzkurtu egiten dira eta odola bentrikuluetara pasatzen da.
• Sistole bentrikularra: Bentrikuluak uzkurtu egiten dira eta odola arterietara bultzatzen dute.

Zirkulazio-sistema

• Zirkulazio bikoitza:

Bioteknologia:

Izaki bizidunak erabiliz gizakien intereserako produktuak edo prozesuak sortzen edo eraldatzen dituen teknologiari deritzo. DNA manipulatzeko teknika aurreratuak erabiltzen ditu.

Ingeniaritza genetiko:

Laborategian erabiltzen diren geneak manipulatzeko tekniken multzoari, pertsonentzat onuragarriak diren helburuak dituenari deritzo. Bioteknologia garatzeko funtsezkoa da DNA birkonbinatua erabiltzea. Ingeniaritza genetikoaren helburu bat, klonazioa: kopia berdin-berdinak lortzea.

Ingeniaritza genetikoko teknikak:

1. Errestrikzio-entzimak:

DNA zenbait puntutan ebakitzeko gai diren proteinak dira. Entzima horien laguntzaz gene jakin bat isolatu daiteke.

Jatorri desberdineko DNA zatiak lotzen dituzten entzimak dira, horrela DNA...