DBH mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Arnas Aparatua: Egitura eta Funtzioa

Arnas Aparatuaren Atalak

Sudur Hobiak

Bi barrunbe horietan airea iragazi, hezetu eta berotu egiten da. Goiko aldean, gainera, usain-mukosa dago, usaimen-errezeptoreak dituena.

Faringea

Digestio- eta arnas-aparatuaren hodi komuna da. Amaieran bi hodi sortzen dira: laringea, arnas-funtzioa duena, eta horren atzetik hestegorria, digestio-funtzioa duena.

Laringea

Lepoan dago. Kartilagozko eraztun batzuk ditu. Kartilago bat, epiglotisa, laringearen zuloa ixten du irensketan, janari-edariak arnasbide horretara ez igarotzeko.

Trakea

13 cm luze den hodia da. Horma C forma duten eraztun kartilaginosoz eratuta dago. Kartilagoari esker trakea beti dago zabalik.

Bronkioak eta Bronkioloak

Trakearen amaieran bi adarkadura eratzen...

Zirkulazio Sistema

Odolaren Zirkulazio Sistema eta Sistema Kardiobaskularra

Zirkulazio sistemak hiru osagai nagusi ditu:

• Likido zirkulatzaile bat (odola).
• Ponpa bultzatzaile bat (bihotza).
• Hodi sare bat (arteriak, zainak eta kapilarrak).

Zirkulazio Sistemaren Funtzioak

• Substantzia elikagarriak garraiatzea digestio aparatutik gorputzeko ehun guztietara.
• Oxigenoa eramatea arnas aparatutik zeluletara, eta karbono dioxidoa zeluletatik arnas aparatura.
• Hondakinak biltzea eta iraitz organoetara garraiatzea, kanpora ditzaten.
• Organismoaren defentsan espezializatutako zelulak eta molekulak eramatea infektatutako ehunetara.
• Guruin endokrinoek sortutako hormonak ehunetara garraiatzea.
• Tenperatura erregulatzea.

Odola

Odol Plasma

Kolore horixkako likido bat da.

Plaketak

Hezur-...

Lamarck eta hartutako karaktereen herentzia

Lamarck-en teoria transformistaren oinarri nagusiak honako hauek dira:

• Ingurunearen garrantzia: Ingurune-baldintzen aldaketek organismoen aldaketa eragiten dute.
• Erabiltzearen eta ez erabiltzearen legea: Organismoa erabiltzen dugun neurrian, organo batzuk aldatu edo desagertu egin daitezke, organismoa eraldatuz. "Erabilerak baldintzatzen du forma, ez alderantziz."
• Hartutako karaktereen herentzia: Bizitzan zehar lortutako aldaketa abantailatsuak ondorengoei transmititzen zaizkie herentzia bidez.

Darwin eta Wallace: Hautespen Naturala

• Espezie guztiak beste espezie batzuetatik eratorriak dira; hau da, arbaso komun bat dute.
• Espezieak aldatu eta eboluzionatu egiten dute. Prozesu hau jarraitua, geldoa eta pixkanakakoa

Giza Nutrizioa: Funtzioak eta Aparatuak

Nutrizio-funtzioaren bidez, pertsonok behar ditugun materia eta energia elikagaietatik lortzen ditugu.

Nutrizioan parte hartzen duten aparatuak

Nutrizio-funtzioan lau aparatu nagusik hartzen dute parte:

• Digestio-aparatua
• Arnas-aparatua
• Zirkulazio-aparatua
• Iraitz-aparatua

Digestio-aparatua

Digestio-aparatuaren anatomia

Digestio-aparatua honela dago osatuta: digestio-hodi deritzon hodi luze batez eta hodi horretara substantzia jakin batzuk jariatzen dituzten digestio-guruinez.

Digestio-hodia (10 metro)

Hodi horretan zehar igarotzen dira elikagaiak eta eraldatzen joaten dira.

Digestio-guruinak

Elikagaiak deskonposatzeko beharrezkoak diren zenbait substantzia jariatzen dituzten organoak dira.

(Oharra: Guruinak substantzia

Antolakuntza-mailak

Antolakuntza-mailak, sinpleenetik konplexuenera, hauek dira:

• Subatomikoa: Neutroia, elektroia, protoia.
• Atomoak: H, O, C, S...
• Molekulak: H₂O, CO₂...
• Zelulak: Eukariotoa eta prokariotoa (animali zelula eta landare zelula).
• Ehunak: Ehun epiteliala (larruazala).
• Organoak: Bihotza.
• Sistema: Gihar-sistema.
• Aparatuak: Zirkulazio-aparatua.
• Organismoa: Gizakia.

Zelula

Zelula bizitza duen unitaterik txikiena da. Zelula guztiek hiru egitura dituzte: mintz plasmatikoa, zitoplasma eta nukleoa. Gure zelulak eukariotoak dira, nukleoa eta organuluak dituztelako.

Organulu nagusiak

Hauek dira organulu nagusiak: mitokondrioak, erretikulu endoplasmatikoa, erribosomak, bakuoloak, lisosomak eta zentrosoma.

Ehunak

Egitura berdintsua duten eta funtzio bera betetzen...

Genetikako Oinarrizko Kontzeptuak

Fenotipoa

Karaktere baten kanpoko itxurari deritzo.

Genotipoa

Geneen edo aleloen hornidurari deritzo.

Homozigotoa

Gene batekiko bi alelo berdinak dituena. Hau da, *arraza purua* esaten zaio.

Heterozigotoa

Gene batekiko bi alelo desberdinak dituena. Hau da, *hibridoa* esaten zaio. (Adibidez: Aa)

Dihibridoa

Bi karaktere desberdinetarako heterozigotoa. (Adibidez: AaBb)

Mendelen Herentzia Legeak

1. Uniformetasunaren Legea

Lege honetan, Mendelek bi banako gurutzatu zituen, hasieran kolorearen karaktereak zituena. Hazi horiak homozigoto gainartzailea du (*AA*), eta hazi berdeak homozigoto azpirakorra (*aa*). Nahastean (*Aa*) horia sortu zen.

Definizioa: Karaktere batean desberdinak diren bi linea puru gurutzatzen direnean, ondorengo...

Molekula-proteinen sintesia (organikoak): Erreakzio anabolikoak

Molekula-proteinen sintesia (organikoak): Erreakzio anabolikoak: Zelulek lortutako energia eta zelularaino iristen diren lehengaiak erabiliz, beren molekula propioak sintetizatzen dituzte, erretikulu endoplasmatikoan eta Golgi aparatuan.

Mugimendu motak

Mugimendu motak:

• Flageloekin
• Zilioekin
• Pseudopodoekin

Mugimendu hauek aztertzeko errazena protozoak aztertzea da, zelula bakarrekoak direlako eta mugitu behar direlako elikagaiak lortzeko.

Pseudopodoak

• Ameba: Ameba batek egiten ditu pseudopodoak molekula bat harrapatzeko edo zelula osoa mugitzeko.
• Zitoplasma hasten da mugitzen eta luzapenak sortzen ditu.

Zilioak

• Adibide: Paramezioak.
• Mintzaren osoan zehar ateratzen diren luzapen txikiak dira.

1. Azido nukleikoak

Azido nukleikoak ADN-a gorde eta transmititzen duten makromolekulak dira. Nukleotido izeneko unitate bakunez osatuta daude.

Nukleotidoen egitura

Nukleotido bat azido nukleikoaren osagai bakuna da eta hiru azpiunitatez osatuta dago:

• Fosfato taldea: Fosfatoz eta oxigenoz osatuta dago.
• Bost karbono atomoko gluzidoa (pentosa): Erribosa eta desoxirribosa izan daitezke.
• Base nitrogenatua: Hauetako bat izan daiteke: adenina (A), guanina (G), zitosina (Z), timina (T) eta uraziloa (U).

Nukleotidoak elkarrekin lotuta daude eta polinukleotido izeneko kate luzeak osatzen dituzte. Nukleotido bakoitzaren azido fosforikoa hurrengoaren pentosarekin lotuta dago.

Azido nukleiko motak

Bi azido nukleiko mota daude: azido desoxirribonukleikoa (ADN-a)

Zelula-zikloaren faseak

Interfasea: Hasierako fasea da, zelula-nukleoa ikus daiteke. Zelula hazi egiten da eta hainbat funtzio betetzen ditu.

Zatiketa-fasea: Azken fasea da; nukleoa desagertu eta kromosomak sortzen dira. Nukleoaren zatiketan mitosia gertatzen da, baita zitoplasmarena ere.

Mitosia

1. Zelula somatikoetan gertatzen da.
2. Prozesu laburra da.
3. Ez da beharrezkoa kromosomak parekatuta egotea; beraz, zelula haploideetan nahiz diploideetan gerta ahal da.
4. Ez da gaingurutzaketarik gertatzen.
5. Anafasean kromatida bikiak bereizten dira.
6. Bi zelula alaba sortzen dira, elkarren berdin-berdinak, eta bakoitzak zelula amaren kromosoma berberak ditu.
7. Nukleoa behin zatitzen da.

Meiosia

1. Gametotan bakarrik gertatzen da.
2. Prozesu luzea da.
3. Kromosoma diploidea duten zeluletan

Zer da dieta?

Dieta: egunero hartzen ditugun elikagai-multzoa da.

Zertarako jaten dugu?

Elikagai bakoitzak mantenugai jakin batzuk ematen dizkio organismoari, eta horiek garrantzitsuak dira guretzat.

Elikagaien gurpila eta beren funtzioa

• Energetikoak (I taldea, gluzidoak; II taldea, lipidoak):

  Haiek oxidazioaren bidez energia sortzen dute edo gure gorputzeko tenperatura mantentzen laguntzen dute.

• Plastikoak (III eta VI taldeak: proteinak):

  Gure materia propioa berreskuratzeko eta zelula osagaiak berritzeko erabiltzen dira.

• Erregulatzaileak (V eta VI taldeak: bitaminak eta gatz mineralak):

  Gure organismoak prozesu normalak garatzeko beharrezkoak diren erregulatzaileak dira.

Zenbat energia gastatzen dugu (gizonentzako formula)

16,6 × pisua (kilogramotan)...