DBH mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Antolaketa maila

1. Atomoak: Izaki bizidunen parte diren elementu kimiko edo bioelementuen oinarrizko unitateak dira. Adibidez: karbonoa (C), oxigenoa (O), hidrogenoa (H)...
2. Maila subatomikoa: Atomoen osagai txikiagoak, hala nola elektroia(elektroiak), protona eta neutroia.
3. Molekulak / maila molekularra: Bi bioelementu edo gehiago kimikoki elkartzean sortzen diren egiturak. Adibidez: biomolekulak.
4. Organuluak: Biomolekulak elkarrekin antolatzen dira eta funtzio jakin bat betetzen duten zelula-egiturak dira. Adibidez: mitokondrioa.
5. Zelulak: Propietate bereziak dituzten egitura eta organulu multzoak dira. Adibidez: zelula eukariotoa, zelula prokariotoa.
6. Organoak: Funtzio jakin bat betetzeko modu koordinatuan funtzionatzen duten ehunen multzoa dira. Adibidez:

1. Barne-ingurunea eta zirkulazio-aparatua

• Gorputzeko zelulak likido batez inguratuta daude; hemendik hartzen dituzte beharrezko substantziak eta hona isurtzen dituzte hondakinak. Likido horiei barne-ingurunea deitzen zaie.
• Barne-inguruneak konstante iraun behar du organismoak ondo funtzionatzeko. Prozesu honi homeostasia deitzen zaio.
• Barne-ingurunea hauek osatzen dute:
  • Likido interstiziala
  • Odola
  • Linfa

2. Odolaren zirkulazio-sistema

• Funtzioak:
  • Mantenugaiak eta oxigenoa organismo osora banatzea.
  • Metabolismo zelularrean sortutako hondakinak bildu eta hauek kanporatuko dituzten organoetara eramatea.

3. Odola

Odola likido gorri eta likatsua da. Bi osagai nagusi ditu:

• Plasma: Kolore horixka duen likidoa da; odolaren %55 osatzen du. Urez eta beste substantzia

Birusak: Ezaugarri Orokorrak

Birusak zelula bizien barruan ugaltzeko gai diren partikulak dira. Beraz, zelula barruko derrigorrezko parasitoak dira, parasitatzen duten zelularen metabolismoa erabiltzen baitute.

Ugalketa Zikloak

• Ziklo Litikoa

  Birusak zelula infektatu, zelularen material genetikoa ugaltzeko erabili eta, azkenik, ostalaria lisatu (apurtu). Ziklo litikoa birus birulentoek egiten dute.

• Ziklo Lisogenikoa

  Zelula inbaditu, baina suntsitu gabe, berarekin batera erreplikatu eta hurrengo belaunaldietara transmititu. (Latente gelditu).

• Erretrobirusen Ugalketa

  Ostalarian sartu, bi ARN kopia dituzte. ARN+ ADN bihurtu, ARN degradatu, ADN kopiatu, ADN birala zelularekin transkribatu eta itzuli, mihiztatu, mintz plasmatikoa zeharkatu eta ihes egin.

Landareen Nutrizioa

1. Elikagaien xurgapena: Sustraietatik ura eta gatz mineralak hartzea.
2. Garraioa: Xilema izeneko hodietan zehar landarearen hostoetara eta alde berdeetara eramatea.
3. Hostoetan ebapotranspirazioa hostoen azpikaldeko estometatik. Ur gehiena lurruntzen da.
4. Gas trukea: CO₂ eta O₂ hostoen estometatik.
5. Fotosintesia: CO₂ + H₂O + gatz mineralak (+ eguzki-energia) = materia organikoa + O₂.
6. Izerdi landuaren garraioa: Floema izeneko hodietatik zehar garraiatzen da landarearen alde guztietara.
7. Izerdi landua mitokondrioetan erabiltzea:
   1. Energia lortzeko.
   2. Landarearen berezko materia bihurtzeko.
8. Iraizketa. Ez dute iraiz-aparaturik.
   1. CO₂ eta O₂ estometatik botatzea.
   2. Gainerako hondakinak bakuoloetan eta zelula arteko guneetan pilatzea.

Animalien

Ekosistemen Oinarrizko Kontzeptuak

Zer da Ekosistema?

Ekosistema: Izaki bizidun guztiek, inguruneak eta leku jakin batean elkarren artean ezartzen dituzten harremanen multzoa da (biozenosia + biotopoa).

Ekosfera: Ekosistemarik zabalena da; Lur osoa hartzen du.

Biosfera: Lurreko izaki bizidun guztiek osatzen duten multzoa.

Ekosistemaren Osagaiak

Komunitate edo biozenosia: Ekosistema batean bizi diren izaki bizidunen multzoa da (adibidez, animaliak, landareak).

Biotopoa: Komunitate batek hartzen duen leku edo eremu geografikoa da. Bertako ezaugarri fisiko-kimikoek osatzen dute (adibidez, ura, tenperatura, hezetasuna).

Faktore Abiotikoak eta Biotikoak

• Faktore abiotikoak: Ez daude zuzenean izaki bizidunen mende, ingurune bizigabearen ezaugarrien eta konposizioaren

1. Izaki bizidunen definizioa

Biosfera: Lurrean bizi diren izaki bizidun guztien multzoa da.

Ezaugarriak: Gai organikoz eta inorganikoz osatuta daude, eta hiru bizi-funtzio nagusi dituzte: elikatzea, erlazionatzea eta ugaltzea.

2. Bizitzaren kimika

Bioelementuak: Karbonoa, hidrogenoa, nitrogenoa eta oxigenoa dira elementu nagusiak.

Konposatu motak:

• Gai inorganikoak: Ura eta gatz mineralak.
• Gai organikoak: Gluzidoak, lipidoak, proteinak eta azido nukleikoak (DNA).

3. Bizi-funtzioak

• Elikadura:
  • Autotrofoak: Landareak, algak eta zenbait bakterio.
  • Heterotrofoak: Animaliak, onddoak eta zenbait mikroorganismo.
• Erlazioa: Izaki bizidunak ingurunearekin harremanean daude.
• Ugalketa:
  • Asexuala: Organismo bakar batek parte hartzen du.
  • Sexu bidezkoa: Bi organismok parte

Zirkulazio-aparatua eta Homeostasia

1. Zirkulazio-aparatuaren funtzioa

Gizakiongan, likido interstizialak, odolak eta linfak osatzen dute barne-ingurunea. Likido interstizialak zelulak bustitzen ditu. Odolak eta linfak, berriz, zelulek behar dutena edo baztertzen dutena bildu, banatu eta kanporatu egiten dute, zirkulazio-aparatua osatzen duten sistemen bitartez.

2. Zer da homeostasia?

Organismoko zelulek behar bezala funtzionatzeko, ezinbestekoa da barne-inguruneari aldaketarik gabe eustea; hau da, haren propietateek (konposizioak, tenperaturak eta abarrek) gorabeherarik ez izatea. Propietate horiei eusteari homeostasia deritzo.

Linfaren Zirkulazio-sistema

2.1 Zer da linfaren zirkulazio-sistema?

Linfaren zirkulazio-sistema gorputz guztian zehar banatuta...

1. Genetika Oinarrizko Definizioak

• Gena: DNA zatiak dira eta karaktere jakin batzuk kontrolatzen dituzte, hala nola ilarraren haziaren kolorea.
• Aleloa: Gene batek izan ditzakeen aukera posibleak dira. Esate baterako, ilarraren haziaren kolorea erabakitzen duen karaktereak bi alelo ditu: kolore berdea erabakitzen duena eta kolore horia erabakitzen duena.
• Heterozigotoa: Kromosoma homologoetako bakoitzean alelo desberdinak (Aa) daudenean.
• Locus / Loci: Gene bakoitzak karaktere bat erabakitzen du, eta kromosomaren puntu batean egoten da. Aleloak leku berean egoten dira kromosoma homologoetan, eta kokaleku horri locus (loci pluralean) deritzo.
• Genotipoa: Banako baten gene multzoa da. Erdiak gurasoetako batetik datoz, eta beste erdiak bestetik.
• Fenotipoa:

Elikadura eta Nutrizioa

Hartzen ditugun elikagaien bitartez, mantenugaiak lortzen ditugu. Mantenugai horiek:

• Gure egiturak sortzeko
• Gure egiturak mantentzeko
• Bizi funtzioak betetzeko
• Behar dugun energia emateko

Nutrizioa: mantenugai guztiak zeluletara tamaina egokian iristeko egiten dugun prozesua da.

Ez-organikoak

Ura

Jaiotzean: %75; helduak garenean %65.

• Erreakzio metabolikoen ingurunea da.

Funtzioak

• Substantziak garraiatzea.
• Gorputzeko tenperatura erregulatzea
• Hainbat substantzia mota uretan disolbatuta daude.

Hartzen dugu: edatean eta jatean.

Zeluletan gertatzen diren prozesu metabolikoen bitartez lortzen dugu (arnasketa zelularra).

Galtzen dugu: gernuaren, izerdiaren, malkoen, gorotzen eta arnasketaren bidez.

Gatz mineralak

Giza gorputzaren pisuaren % 4...