DBH mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Elikagaien Balio Energetikoa

Mantenugaiak erregai gisa erabiltzen dira. Oxigenoa dagoenean energia, karbono dioxidoa eta ura askatzen dituzte. Arnasketa zelular izeneko prozesu horretan mantenugaiak oxidatzem dira. Prozesu hau arnasketa zelula mitokondrioetan gertatzen da.

Lortzen den energia kaloriatan edo kolikaloriatan(1000 cal) neurtzen da. Baita kilojourle erabil daiteke: 1kcal=4,18 kJ.

Gramo bat karbohidratok edo proteinak 4 kcal produzitzen dute eta, berriz, gramo bat lipidok 9kcal. Bitaminek eta gatz mineralek, urak eta zuntzak ez dute energiarik ematen.

Pertsonen Energi Beharrak

Gure organismoak energia kantitate handia behar du bizirik irauteko eta aktibitateak egiteko. Geldirik gaudenean ere, energia kontsumitzen dugu.

Gure gorputzak,...

Odol-hodiak

Arteriak: Odola bihotzetik organoetara eramaten dute. Pareta sendoak, muskuluak eta elastikoak dituzte. Odolak presio handia du. Bihotzetik urruntzean, estuagoak eta meheagoak egiten dira. Oxigenoa eta mantenugaiak garraiatzen dituzte.

Zainak: Odola organoetatik bihotzera eramaten dute. Arteriak baino pareta finagoak dituzte, eta odolak presio baxuagoa du. Muskuluen uzkurdurari esker funtzionatzen dute, eta balbulak dituzte. Organoetatik odola hartzen dutenak ugariak eta finak dira, eta bihotzera hurbiltzean lodiagoak dira. Karbono dioxidoa eta hondakinak garraiatzen dituzte.

Kapilarrak: Oso diametro txikikoak dira, arteriak zainekin lotzen dituzte sare trinkoen bidez. Pareta oso finei esker, odolak eta zelulek substantziak trukatzen...

Giza Nutrizioa

Nutrizioa deritzo elikagaiak mantenugai bihurtzeko, mantenugai horiek zelula guztietara garraiatzeko eta sortutako hondakinak kanporatzeko prozesuen multzoari.

Arnasketa zelularra: O₂ + gluzidoak = CO₂ + H₂O + energia.

Digestio Aparatua

2 atal:

• Digestio-hodi luzea.
• Jariakinak hodi horretan isurtzen dituzten guruin erantsiak.

Digestio Hodia

Sabelean dago, ahoan hasi eta uzkian amaitu. 4 geruza zentrokide ditu:

1. Mukosa: epitelioz eta zelula jariatzailez eratuta dago.
2. Submukosa: ehun konektiboz eratuta dago.
3. Muskularra: muskulu-ehun leunez eratutako 2 geruza: barnekoa eta azalekoa.
4. Serosa: ehun konektiboz eratuta dago.

Ahoa, faringea, hestegorria, urdaila, heste mehea, heste lodia eta uzkia ere hartzen ditu.

Arnasbideak

Sudur-hobiak, faringea,...

Fixismoa, kreazionismoa, bapateko sorra (inorganikoa), panspermia, Oparinen teoria (organikoa), katastrofismoa (Cuvier).

Fiximoa Deusestatu Esperimentuak: Radir, Pastor, Miller

Lamarckismoa: Organismoak forma konplexu/perfektzio, funtzioak/erabilerak aldatu, karaktere heredagarriak hartuta.

Darwinismo: Bizirik irauteko lehia (intra/interespe.), aldakortasuna, hautespen naturala, iraun eta poliki.

Froga Anatomikoa: Homologo (barne egitura berdina), analogo, aztarna organoak (desagertuz).

Froga Paleontologikoak: Lerro flijenetikoa aldatu.

Froga Biogeografikoak: Banaketa geografikoan

Froga Enbriologoak eta Froga Genetiko Molekularrak (metodoak: DNA sekuentz/prot. aminoazi.).

Aldakortasunaren Jatorrian: Beharrezkoa aldaketa (mutazioak eta sexu bidezko...

Animalia Ornogabeak: Sarrera

Animalia ornogabeak ingurune askotan bizi daitezke:

• Uretakoak: adibidez, karramarroak eta txibia.
• Lehorrekoak: adibidez, armiarma eta zizarea.
• Airekoak: adibidez, eulia eta burruntzia.

Ezaugarri Orokorrak

Gorputzaren Egitura

Ornogabeak eskeletorik gabeak izan daitezke, edo babesteko barne-eskeletoa nahiz kanpo-eskeletoa izan dezakete. Larruazala estaltzeko egitura desberdinak izan ditzakete: eskeletoak, arantzak, maskorrak edo zelula-geruza pigmentudunak.

Gorputzaren formari dagokionez, mota askotakoak daude:

• Aldebiko simetria dutenak.
• Simetria erradiala dutenak.
• Asimetrikoak.

Bizi-funtzio Nagusiak

Ornogabeen bizi-funtzio nagusiak nutrizioa, erlazioa eta ugalketa dira.

• Arnasketa: Askotan larruazaletik arnasten dute, baina beste

Informazioa Hautematea

Inguruko informazioa zentzumen-organoen bidez jasotzen dugu. Zentzumen-organoak kanpoko estimuluen errezeptore gisa jokatzen dute. Estimulu bat organismo baten jarduteko eran eragina duen edozein informazio edo aldaketa da. Kanpotik jasotzen ditugun estimuluak fisikoak (beroa, hotza, argia, soinua) edo kimikoak izan daitezke, hautapen-prozesuan substantzia kimikoek parte hartzen badute (dastamena, adibidez).

Zentzumen organoez gain, barne-errezeptoreak ere baditugu, gorputzaren barne-egoeraren berri ematen digutenak. Barroerrezeptoreek, esate baterako, arterietako odol-presioaren aldaketak hautematen dituzte; eta kimiorrezeptoreek, berriz, odoleko oxigenoaren eta karbono dioxidoaren kontzentrazio-aldaketak. Errezeptore...

1. Ekosistemen Egitura

Def.: Ekologia: organismoek elkarren artean eta beren ingurunearekin dituzten harremanak ikertzen dituen zientzia. Ekosistemak ikertzen ditu.

Def.: Ekosistemak: eremu jakinetako izaki bizidunek eta ingurune-faktoreek, bai eta haien arteko harremanek ere, osatutako multzoak edo sistemak. Ekosistema guztiek oinarrizko bi osagai dituzte: biotopoa eta biozenosia.

2. Faktore Abiotikoak eta Moldaerak

Def.: Faktore Abiotikoa: ekosistema bateko izaki bizidunen gainean eragiten duten inguruneko aldagai fisiko-kimikoak. Adibidez, tenperatura (Tª), argia...

Def.: Moldaerak: izaki bizidunek, eboluzioan zehar, beren ingurunean bizirik iraun ahal izateko garatu dituzten ezaugarri anatomiko, fisiologiko eta portaera-ezaugarriak.

Faktore...

Gorputzeko Likidoak eta Linfa

• Likido interstizialak, odolak eta linfak osatzen dute gorputzeko barne-ingurunea.
• Likido interstizialak zelulak bustitzen ditu.
• Linfa kapilarretatik ateratzen den gehiegizko likidoaren bidez sortzen da. Linfa-gongoiletan defentsa-zelula kopuru handia dago, gure organismoari kalte egin diezaguketen substantzia arrotzak kanporatzen dituztenak.

Zirkulazio-sistemako Hodiak

• Linfa-kapilarrak: Gure gorputzeko zelulen inguruko likido-soberakina biltzea da haien funtzioa. Ehun guztietan banatuta dauden hodi itsuak dira, oso meheak eta adarkatuak.
• Arteriak: Bihotzak bultzatutako odolaren presio handia jasateko gai dira, dituzten ezaugarriei esker.
• Zainak: Balbulak dituzte odola atzera ez egiteko. Balbula horiei esker, odola errazago

Digestio-Aparatuaren Funtzio Nagusiak

• Janariak mantenugai bihurtu arte eraldatzea.
• Mantenugaiak xurgatzea zelulak elikatzeko.
• Digeritu gabeko hondakinak prestatu, ondoren kanporatuak izateko.

Digestio-Aparatuaren Anatomia Orokorra

Elementu Nagusiak

Digestio-Hodia

10 edo 12 m-koa da eta bi muturretan kanpoaldera irekia da. Honen barruan daude: ahoa, faringea, hestegorria, urdaila, heste meharra eta heste lodia.

Guruin Erantsiak

Elikagaien digestioa lortzeko zenbait substantzia jariatzen dituzte.

• Listu-guruinak: Ahoan daudenak.
• Pankrea eta gibela: Heste-meharrari lotuta.

Digestio Motak

Digestio Mekanikoa

Elikagaiak moztu, txikitu eta nahasi egiten dira. Batik bat, ahoan eta urdailean gertatzen da, horretarako hortzak eta muskuluak ditugu. Eraldaketa fisikoa...