Batxilergoa mailako Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

GAIA: GERRA AURREKO POESIA

Norena da hain ezaguna den 'Haurtxo txikia sehaskan dago' kanta? Zer

gehiago idatzi zuen egile horrek?

Klaudio Sagartzazu 'Satarka' izan zen idazlea. Kanta hau ezaguna egin zen

Gabriel Olaizolak musikatu zuenean egin zen famatua. Idazle honek, Txinpartak

eta Intza begietan ere idatzi zituen.

Nortzuk dira Olerkiaren belaunaldikoak? Adierazi idazleak eta lan bana.

Lizardi: Bihotz begietan eta Umezurtz olerkia

Lauaxeta: Bide barrijak eta Arrats beran

Orixe: Euskaldunak eta Barne muinetan

Eman Lizardiren 3-4 ezaugarri. Zein alorretako lanak egin zituen

Lizardi legegizona zen eta Tolosako lantegi bateko gerente heriotzara arte.

Gaztetan erdi galdu zuen euskara taxuz eta sakon berreskuratu zuen. Hizlari

gisa merezitako ospea bereganatu...

Euskal Literatura: Testuingurua eta Erromantizismoa

Euskal literatura, bereziki, garai hartako kezka eta beharrek markatua dago. Esana dugu Karlistaldien ondorengo foruen galerak ia ezerezean utzi zuela Euskal Herriaren nortasun politikoa, eta galbide arriskutsuan euskara bera ere.

Erromantizismoaren ezaugarrietako bat herri eta hizkuntza txikietako historia XX.aren hasieran Euskal Herrian sumatzen da. Garai horretan sortu ziren itzal handiko erakunde ospetsu asko, hala nola, Euskaltzaindia.

Aitzol (Jose Ariztimuño, 1896-1936)

Bizitza

Apaiz tolosarra zen. Lan handia egin eta eragin zuen, baina, zoritxarrez, Gerra Zibilak zapuztu zituen haren asmoak eta bizitza; fusilatua hil zen.

Obra

Olerkariak izenarekin ezagutzen ditugun Orixe, Lizardi, Lauaxeta...

Prosa Erlijiosoa

Iraultza garaiko larrialdirik handienak igaro eta Duhalderen Meditazioneak gai premiatsuenen gainean (1809) euskara dotorean idatzia zen.

Elizgizonek garrantzi handia izaten jarraitu zuten. Elizgaietan, XIX. mendearen amaieran, prosalaririk zorrotzenak agertu ziren.

Lapiere (1840-1893) eta haren Kredo edo Sinhesten dut esplikatua (1891), lapurtera klasikoko lan garrantzitsuenetakoa dugu. Mezua zuzen eta zehatz adierazten zekien.

Arbelbide (1841-1905) eta haren Igandea edo Jaunaren eguna (1895) lanak, garai horretako apaiz askok gure hizkuntzaz zer pentsatzen zuten azaltzen digu.

Saiakerak eta Biografiak

Duvoisinek (1810-1891) nekazaritzari buruzko lan didaktiko eta jakingarria argitaratu zuen: Laborantzako liburua (1858).

Mixel Elizanburu...

Txomin Agirre: Euskal Eleberrigintzaren Aitzindaria

• Jaiotza eta Jatorria: 1864an jaio zen Zumaian, Euskal Herrian.
• Erakundea: Euskaltzaindiko kide izan zen.
• Eleberriak eta Estiloa:
  • Bere eleberrien artean, batzuk laburrenak dira, beste batzuk, berriz, luzeenak.
  • Bi eleberri garrantzitsuenetatik, bat laburrenen artean kokatzen da.
  • Bere lanetan kostunbrismoa nabarmentzen da, garaiko ohiturak eta bizimodua islatuz.
  • Manikeismoa ere presente dago bere obretan, ongiaren eta gaizkiaren arteko dikotomia argia erakutsiz.
• Obra Nagusiak:
  • Kresala (1906): Itsas giroko eleberri kostunbrista.
  • Garoa (1912): Gipuzkeraz idatzia, baserri giroko bizimodua deskribatzen du.
• Gaiak:
  • Hiru gai nagusi jorratzen ditu, horietako batzuk garrantzi ertainekoak dira.
  • Hiriaren eta herriaren

Bernat Etxepare: Euskarazko Lehen Liburua

Bernat Etxepare (1480-1545): Euskarazko lehen liburuaren sortzailea, Ipar Euskal Herrikoa, Garaziko eskualdekoa. Eiheralarreko erretore eta Donibaneko bikario izan zen. 1512tik aurrera izan ziren gerrak eta istiluak gertutik bizitzea tokatu zitzaion. Espetxean poema bat ezagutu zuen, non errugabea dela aldarrikatzen duen. Poema liburua idatzi ez ezik, argitaratu ere egin zioten. Lehen liburua, Linguae Vasconum Primitiae, 1545ean plazaratu zen Bordelen. Euskarari mundura dantzara irteteko agintzen dio, eta euskaldunek ere bide berriak urra ditzaten nahi du.

Joanes Leizarraga: Erreforma eta Euskara

Joanes Leizarraga (1506-1601): Lehenengo euskal idazlea eta bigarrena prosalaria. Lapurtarra, Beskoitzeko semea....

Euskarazko lehen testigantza prosak utilitarioak dira. XVI. mendeko zenbait gutun eta abeltzaintza, sukaldaritza eta beste arlo batzuetako liburuak ditugu. Prosa artistikoa, berriz, artzain-eleberri labur batekin abiatu zen, Joan Perez Lazarragaren narrazioarekin 1567an. XIX. mendera arte, prosa landua erlijiosoa izan zen, Lazarraga salbuespen bat izan arren.

Euskal Prosaren Aintzindari Nagusiak

Euskal prosaren aintzindari nagusiak Leizarraga eta Axular izan ziren. Lehenengoaren lan nagusia Biblia itzultzea izan zen, eta bigarrenak prosa bikaina sortu zuen, ondorengo belaunaldientzat eredu bilakatuz.

Joanes Leizarraga

Joanes Leizarragak itzuli zuen lehenengo Biblia euskaraz. Bere lehenengo prosa lana itzulpen bat izan zen, Testamentu Berria, 1571n....

Euskarazko prosa modernitatean

Gerraondoa luzea da, eta 1950eko hamarkada iritsi arte itxaron behar da Europako haize berriak gurean sar daitezen. Txillardegik zabaltzen du lehenengo leihoa. Harrezkero, euskal nobelagintzan askotariko joerak antzematen dira, baina jarraipenik gabekoak. Kontzientziaren jarioaren teknikak, Frantziako Nobela Berrriarenak, Hego Amerikako errealismo magikoa, absurdoaren lanketa, genero beltza... ia ez dago lantzen ez den esparrurik; jarraipenik gabe, ostera. Horrekin batera euskara batuaren normalizazioa dator, 1964an proiektu teorikoa zena literaturari esker gauzatuz baitoa.

Ugaritasuna

hala idazleen aldetik nola argitaletxeen aldetik, 1980ko hamarkadan dator. Hamarkada horren azken aldera Bernardo Atxagaren Obabakoak...

LIZARDI

Jose Maria Agirre “Lizardi” (1896-1933) Zarautzen jaio Tolosan urterik gehienak. Legegizona eta Tolosako lantegi bateko gerente izan 37 urte bete gabe hil zen arte.

Gaztaroan erdi galdua zuen euskara berreskuratu Hainbat aldizkari eta egunkaritan idatzi euskaraz erdaraz. Hizlari gisa ere merezitako ospea bereganatu zuen.

ondo idatzi:hil ondoko Itz-lauz (1934) antologian edo Kazetari-lanak (1986) bilduman 100//. Antzerkian ere egin Hala ere, poesian emaitzarik onenak

Bizi zela, Biotz-begietan (1932) poema liburua bakarrik inprimatu zuen.

Hil eta hurrengo urtean hasita zeuzkan puskekin Umezurtz olerkiak (1934) publikatu zioten Euskaltzaleak elkartekoek. Osatuena Karlos Otegirena da: Olerkiak (1994).

Natura sarritan azal LizarD bertsos,...

Iparraldeko Narratiba

XIX. mendeko azken hamarkadetan, Iparraldeko narratiba literarioagoak ere ezagutarazi ziren. Azkonagerraren Atheka gaitzeko oihartzunak eta Baigorriko zazpi liliak liburuak aipatzekoak dira.

Bertsogintza Iparraldean

Azpimagarriena Etxahun, Maria Solt eta Kasterori 1840 inguruan jarritako bertsoak dira famatuak. Euskal Herri guztian zabalduak daude.

Hegoaldeko Idazleak

Mende honen bigarren atalean hegoaldeko idazleak aioatzen dira, prosa erlijiosoan eta ez erlijiosoan. Frantziako iraultza izan zen gertakizun handiena. Bizkaian eta Gipuzkoan apaizek eta fraideek lan egin zuten.

Prosa Erlijiosoa

Joan Antonio Mogel, Pedro Antonio Añibarro eta beste zenbait idazleek dotrinaren azalpenak, sermoiak eta dantzak lantzen zuten.

Prosa Ez

PIERRES TOPET ETXAHUN (1786-1862)

Zuberoak eman duen olerkaribeta bertsolari ezezagunenetarikoa da. Bizitza gorabeheratsua izan zuen eta bere bertsoetan islatzen da. Munduan melesurik, Maria solt eta Kastero bertsoak harenak dira. Barkoxe herrian jaio, Etxahunia baserrian. Txikia, sorbalda zabalekoa, izaeraz isioa eta hotza. Hitzez burutsua, arimaz sentibera. Kantari arrunta, baina koplari bikaina. Tamalez, haren bertso gehienak galdu egin dira. Herriak ahoz aho gorde dituen apurrak dira ezagutzen ditugunak. (“Munduan malesinik”, “Ahaire deleizus huntan”, “Maria solt eta kastero”)

TESTUA

Etxahunek, bere Etxahunen bizitzaren kantorea bertso sortan esaten duenaren arabera, ez zuen bizitza erraza izan. Txikitan ez omen zuten maite izan,...