Batxilergoa mailako Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Loidi

Biografia

• Jaiotza eta heriotza: 1916ko abuztuaren 22an jaio eta 1999ko uztailaren 9an hil.
• Jaioterria: Errenteria (Gipuzkoa).
• Lanbidea: Farmazia (1942) eta optika eta akustika ikasketak (1957).

Euskarazko literatura

• 1957: Euskaltzain urgazle izendatu eta Hizkuntza Batzordeko partaide. Lehiaketa ugariko epaimahaikide.
• 1998: Euskaltzaindiako ohorezko kide izendatu.

Amabost egun Urgain'en

• 1955: Amabost egun Urgain'en (euskarazko lehen polizia eleberria). 7 edizio.
• 1961: Katalanera, frantsesera eta gaztelaniara itzuli.
• Koldo Mitxelena: "Loidik oso ongi eraiki zituen pertsonaiak".
• Gotzon Garate: "Hizkera herrikoi eder eta aberatsa".

Saizarbitoria

Biografia

• Jaiotza: 1944ko apirilaren 21ean jaio.
• Jaioterria: Donostia.
• Lanbidea: Soziologoa eta Donostiako SIIS

Ahaideak bukatu, feudal izatetik burges, nekazaritza burdingintza ontzigintza arrantza: komertzioa hedatu. Politika: europan monarkia nagusi, Fernando Katolikoak Nafarroa inbaditu 1512. Kultura: hizkuntzen susperraldia, autoreek kultura klasikoa berpiztu nahi, inprenta sortu 1455 iritzi ideiak zabaldu. Euskara: euskal literaturaren lehen urratsak: Etxepare Linguae Vasconum Primitiae, euskara kultur hizkuntza bilakatu nahi europarrak bezala. Erlijioa: Trentoko kontziliazioa 45-63 kontraerreforma hasi protestantismoari aurre egiteko berpizkunde katolikoa. Berpizkunde: unibertsoa gizakia ardatz, norbanakoaren estima...

Bernart Etxepare: 1480-1560

Donibane Garaziko erretorea, espetxeratu salaketa faltsu batengatik Fernandoren alde zegoela esan. Euskarazko...

Nortzuk Olerkarien Belaunaldikoak. Idazleak Eta Lan Bana Adierazi.

Aitzolek “Olerti egunak” antolatu zituen. Jai lehiaketa hauen bitartez moduak ireki zitzaizkion euskarazko poesiari. Une hartan mamitzen den poeta taldeari “olerkarien belaunaldia” deitu ohi zaio. Hasiera batean, poesía hautatua, zaila landuko dute. Baina “herrigintzarako poesía” helburu zutenez, eredu errezago bat hautatuko dute. Lizardi,

Lauaxeta eta Orixe dira olerkari famatuenak.

LIZARDI (Zarautz): BIOTZ-BEGIETAN(1932)

LAUAXETA(Laukiz):Bide Barrijak(1931) eta Arrats beran(1935)

ORIXE (Orexa): Jainkoaren billa, Santa Cruz apaiza(1929)

Nola Sortu Bertsolarien Arteko Txapelketak. Norztuk Lehen Txapeldunak.

II.errepublika (1931) etorri baino urtebete lehenago eman zuen...

LORE JOKOAK

Anton Abadiak 1853an Urruñan sortu zituen Lore Jokoak. Urteloan antolatzen zen lehiaketa literarioa zen. Iparraldean hasi zen, baina gero hegoaldera iritsi zen, 1879an Elizondora hain zuzen. Hegoa Iparraldeari nagusitu zitzaion. 1880an, Manterolak Donostian eta beste zenbait tokitan hainbat saiakera antolatu zituen. Bertsoak ez ezik, ipuinak, saiakerak eta antzerkitxoak ere bidal zitezkeen. Euskaraz trebatzeko zen. Lehiaketan saritutako lanik onenak Donostiako Euskal-Errian argitaratzen zituzten.

Hiru idazle aipagarri:

• Joan Batista Elizanburu
• Felipe Arrese Beitia
• Pello Mari Otaño

GAROA

Jose Maria Agirreren Garoa euskal nekazaritza eta artzaintzari eskainitako eleberria da. Pertsonaia literario moduan sinesgarritasuna falta zaio eta bigarren...

Euskaraz idatzitako lehen liburua

Euskaraz idatzitako lehen liburuan zer gai jorratzen ziren?

Lehen liburua Etxeparek idatzi zuen eta Linguae Vasconum Primitiae izena zuen. 15 poemaz osaturik zegoen eta horietan erlijioaz, amodioaz, bere biografiaz eta euskarari goraipamenaz dihardu.

Euskarazko lehen itzulpena

Euskaraz idatzitako lehen itzulpenaren izenburua? Zenek eman zuen lehen itzulpen hori egiteko agindua eta zeini?

Lehen itzulpenak Testamentu Berria izena zuen. Nafarroako erreginak eman zuen agindua itzulpen hori egiteko eta Leizarragari eskatu zion.

Euskalkien ugaritasuna

Euskalkien ugaritasuna dela eta, kezkarik agertu al zuten XVI-XVII. mendetako euskal idazleek? Zeinek?

Bai, euskalkien ugaritasuna zela eta, beraien kezka handiena ulergaitzak...

Aitzol (Tolosa, 1896 - Hernani, 1936)

Aitzol, idazle, kazetari, elizgizon, euskaltzale eta abertzalea izan zen. Euskararen ofizialtasuna eskatu zuen idazleetako bat izan zen. Euskaltzaleak elkartea eta El Día egunkaria sortu zituen, eta ELA sindikatuaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen. Olerkia eta bertsoa jendea mugiarazteko tresna zirela plazaratu zuen. Hasieran kantu kultuen alde egin zuen, baina herritar xumeek ez zituztela ulertuko konturatzean, kantu herrikoien alde egin zuen gero. Donostia ondoan harrapatu, atxilotu eta torturatu ondoren fusilatu zuten.

Xabier Lizardi (Zarautz, 1896 - Tolosa, 1933)

Xabier Lizardi abokatua zen ofizioz, baina enpresa bateko gerentea izan zen. Bost seme-alaba zituen, eta haiek txikiak zirenean idazten...

Euskal Herriko Adiskideen Elkartea

Euskal Herriko ekonomiako arazoek bultzatuta, talde batek Euskal Herriko Adiskideen Elkartea sortu zuen, Ilustrazioko eta Argien Mendeko ideia berritzaileekin. Azkoitiko Zalduntxoen taldea izan zen. Helburua Irurak bat egitea zen, hiru probintzien arteko loturak indartzeko. Beste helburuetako bat ekonomikoa eta kulturala zen, herriaren ezjakintasuna desagerraraztea. Gaztelania aukeratu zuten hezkuntzarako hizkuntza gisa, eta ez euskara. Larramendik gaztelaniaz idatzi zituen lan gehienak.

Aita Manuel Larramendi

Euskararen apologista sutsu honek jarraitzaile asko izan zituen. Andoainen jaio zen 1690. urtean. Filosofia ikasketak egin ondoren, Salamancan teologia irakasle aritu zen. Bere lehen bi liburuak argitaratu...

• XIX. Mendea: Iparraldeko Idazleak

  Estatu zentralistaren eraketa bateratua lurralde guztietara zabaltzen hasi zen eskola eta soldaduskaren bitartez. Zaldubyren era askotako bertsoak, Hiriart-Urrutik kazetaritzan emandako lehengotariko urratsak. Laikoek gero eta pisu handiagoa hartu zuten. Abadiaren Lore Jokoek eta Bonaparteren dialektologia lanek euskarazko bertsogintzan eta euskal ikerketei bultzada eman zieten. Bonapartek 8 euskalki sailkatu eta mapa batean kokatu zituen. Duvoisinek nekazaritzari buruzko lan didaktiko eta jakingarria kaleratu zuen: Laborantzako liburua. Laphitzen Bi saindu euskaldunen bizia (santuen euskaldunen). Kontagai nagusia San Inazio Loiolakoaren bizitza da, eta azken kapituluan San Frantzisko Xabierkoaren zertzelada

PEDRO AXULAR (1556-1644)

Jaiotzaz nafarra da Axular (Urdaizubi, Lapurdirekin mugan). Herri honek, beste batzuekin (Zugarramurdi, Sara…) Xareta eskualdea osatzen du. Ikasketak Salamankako unibertsitatean egin eta apaiztu ondoren, Donibane Lohizunera jo zuen. 1600an Sarako parrokiako erretoretza eskuratu zioten eta bertan bizi izan zen hil arte. Hiztun oparoa eta idazle aberatsa zen, horregatik izan zuen halako eragina hainbat garaietako euskal idazleen artean. Bere eskuek ordura arte ezohikoa zen dotorezia eman zioten euskarari. Beti mezu ulergarri emango digu bai esaldi motz edo karapiltsuetan. Hil baino urtebete lehenago Gero (1643) publikatu zuen. Bertan ederki erakusten dio kristauari zein arriskutsua izan daitekeen arimari dagozkion zereginei...

Dialektologia eta Euskalkiak

Hizkuntza bat banatzen den era nagusietako bakoitzari dialektoa deritzo, eta horiek ikertzen dituen zientzia dialektologia da. Zientzia hau XIX. mendean sortu zen.

Dialektologiaren Arloak

Dialektologiak hainbat arlo aztertzen ditu:

• Fonetiko-fonologikoak
• Morfosintaktikoak
• Lexikoak

Isoglosak: Dialektoen Mugak

Isoglosak marra gainean luzatzen diren lerro idealak dira. Isoglosa horien bildumak dialektoaren nondik norakoa zehazten du. Zenbat eta isoglosa-marra gehiago pilatu gune batean, orduan eta errazagoa da dialektoen arteko aldea bereiztea; zenbaitetan, zaila da muga bereiztea.

Euskalki Literarioak

Euskarak hainbat euskalki literario ditu:

• Lapurtera
• Zuberera
• Gipuzkera (erdialdekoa)
• Bizkaiera (mendebaldekoa)

Dialektologiaren Aintzindariak

Luis