Euskal Literaturaren Aitzindariak: Idazle Klasikoak

Bernat Etxepare: Euskarazko Lehen Liburua

Bernat Etxepare (1480-1545): Euskarazko lehen liburuaren sortzailea, Ipar Euskal Herrikoa, Garaziko eskualdekoa. Eiheralarreko erretore eta Donibaneko bikario izan zen. 1512tik aurrera izan ziren gerrak eta istiluak gertutik bizitzea tokatu zitzaion. Espetxean poema bat ezagutu zuen, non errugabea dela aldarrikatzen duen. Poema liburua idatzi ez ezik, argitaratu ere egin zioten. Lehen liburua, Linguae Vasconum Primitiae, 1545ean plazaratu zen Bordelen. Euskarari mundura dantzara irteteko agintzen dio, eta euskaldunek ere bide berriak urra ditzaten nahi du.

Joanes Leizarraga: Erreforma eta Euskara

Joanes Leizarraga (1506-1601): Lehenengo euskal idazlea eta bigarrena prosalaria. Lapurtarra, Beskoitzeko semea. Katoliko eta protestantea izan zen. Erreforma kalbinistaren eraginez sortu ziren Leizarragaren euskarazko lan guztiak. Joana III.a Albretekoak, Nafarroako erreginak, katolikoen fedea arbuiatu eta Kalbinen doktrina berriak onartu zituen 1559an. Ordurako galduak zituzten lur nafarrak, baina Ipar Euskal Herriko eta Biarnoko eskualdeetako agintari ziren. Zeuzkan lurraldeetan kalbinismoa ezartzen gogor saiatu zen. Apaiz aproposena zenez, agindu zioten eliza berriaren kristau ikasbidea eta Testamentu Berria euskarara itzul zitzan. Behe nafarrera eta zubereraz kutsaturiko lapurtera erabili zuen Testamentu Berrian. Hizkuntza literarioa sortzen saiatu zen.

Joan Perez Lazarragakoa: Eskuizkribu Arabarra

Joan Perez Lazarragakoa (1548-1605): 2004an aurkitu den euskarazko eskuizkribu batek sakon astindu du arabarraren idazlan bat. Familia aberatsekoa zen. Madrilen bizi izan zen, eta han moldatu zuen 1567 inguruan, berrogeita hamar orrialdetik gora dituen literatur lana. Orduan hain modan zegoen artzain eleberri laburra dakar hasieran, prosaz eta bertsoz lau neska-mutilen maitasun gorabeherak kontatzen dituena, eta, ondoren, 46 poema datoz, 37 euskaraz eta 9 gaztelaniaz, era askotako gaiak landuz, baina amodiozkoak bereziki.

Joanes Etxeberri Ziburukoa: Bertso Lanak

Joanes Etxeberri Ziburukoa (1592-1667): Paueko jesuitetan ikasia eta doktore tituluaren jabe. Hitz lauz ere idatzi zuen, baina bertso lanak soilik iritsi zaizkigu. Hiru liburu kaleratu zituen urte gutxiren buruan:

• 1. Manual debozionezkoa (1627). Dotrinari buruzko gaiak eta era guztietako otoitzak hitz neurtuetan. Arrantzale eta marinelentzat bereziki prestatuak dira, itsasoko joan-etorri eta lanetan kanta ditzaten.
• 2. Noelak eta bertze kanta espiritual berriak (1631). Gabon kantak, Kristoren bizitzaren pasarte batzuk ere badatoz. Santuei dagozkienak: San Bizenteri, elizak santu aldarrikatu berri zituen San Frantzisko Xabierkoari eta San Ignazio Loiolakoari eskainitakoak.
• 3. Elizara erabiltzeko liburua (1636). Urteko egutegi liturgikoa, eguneroko otoitzak, dotrinaren aitortza prestatzekoak, salmoak, etab.

Pedro Axular: "Gero" eta Sermolari Maisua

Pedro Axular (1556-1644): Jaiotzez nafarra, Lapurdirekin mugan. Ikasketak Salamancako unibertsitatean egin eta apaiztu ondoren, Donibane Lohizunera jo zuen. 1600ean Sarako parrokiako erretoretza eskuratu zioten, eta hantxe bizi izan zen berrogei urte baino gehiago, heriotzara arte. Sermolari iaioa, hiztun oparoa eta idazle aberatsa. Esaldi luze eta korapilotsuak gustatzen zaizkio batzuetan; laburrak eta trinkoak ere bai. Mezu ulergarria eta garbia beti. Hil baino urtebete lehenago argitaratu zuen liburu mardulean, Gero (1643), kristauari erakusten dio zein arriskutsua izan daitekeen arimari dagozkion zereginei berehala ez atxikitzea, erlijioarekiko betebeharrak biharko uztea, beti gerotik luzamendutan ibiltzea. Ideiak hobeto adierazteko, adibideak erabiltzen ditu, sinonimoak pilatuz eta autore klasikoen aipuak tartekatuz.

Arnaut Oihenart: Historialari eta Poeta

Arnaut Oihenart (1592-1667): Maulen jaio, legegizon eta kargudunen familia baten barruan. Abokatu karrera ikasi eta kargu garrantzitsuak bereganatu zituen. Joana Erdoi alargun aberats eta noblearekin ezkondu zen. Historiari eskaini zizkion bere ahaleginik handienak, Notitia Utriusque Vasconiae (1638) liburuan, Ipar eta Hego Euskal Herri historikoen berri ematen diguna. Literaturan, Art Poétique Basque idatzi zuen. Poesiak liburu bakarrean kaleratu zituen: Les Proverbes Basques... (1657). Errenazimentuaren eragina nabaria da bere lanean. Maitasuna du kantagai nagusia, hizkera trinko, garbizale eta inoiz ulerkaitz samarrean moldatua.

Joan Tartas: Zubererazko Lehen Liburua

Joan Tartas (1611-?): Sohütan jaiotako apaiza, Atharratze eta Arüeko erretore izan zen. Ontsa hiltzeko bidia (1666) idatzi zuen, aldi hartan oso modako gaia zena: ondo hiltzeko bidea edo heriotza on baterako prestakuntza. Zubereraz idatzitako lehen liburutzat jotzen da. Idazkera aske, lokabe, ia punturik gabekoa du. Testu honetan, beste elizgizon batzuk ere aipatzen dira, hala nola: Juan Beriain nafarra, apaiza, Iruñerriko euskaran kristau ikasbidea ikasteko eta meza entzuteko bi liburu argitaratu zituena; Martin Otxoa Kapanaga, Mañariko erretorea, dotrina bat bizkaieraz kaleratu zuena; eta Rafael Mikoleta, Modo breve de aprender la lengua vizcaína obraren egilea. Hirurak elizgizonak ziren.