Klaudio Sagartzazu "SATARKA"

Hondarribian jaio eta hil zen.

Lanak

• Txinpartak (1922)
• Aurtxoa seaskan
• Ihintza begian (1957)

Joules Moulier "OXOBI"

Idazle eta kazetari hark bertsoz moldatutako liburu mordoxka bat taxutu zuen: antzerki tankerakoak, bertsotan guztiak.

Olerkarien Belaunaldia

Kide nagusiak

• Lizardi (itz-lauz)
• Lauaxeta (Bide Barrijak)
• Orixe (Jainkoaren billa)

Mugimenduaren ezaugarriak

Mugimendu honen barruan poesia minoritarioa, hautatua, zail samarra landuko dute hasiera batean. Laster konturatuko dira, ordea, ez dela egokiena helburutzat daukaten herrigintzarako. Horregatik, 1935-36 inguruan eredu errazago eta herritarragoen bila saiatuko dira, nahiz eta zenbaitek lehengoari eutsi. Edonola ere, ez dugu pentsatu behar olerkariek talde guztiz homogeneoa...

Ahozko inprobisazioaren ezaugarriak

Bertsolaritza ez da munduko ahozko inprobisazio molde bakarra, aspaldi uste zen bezala. Munduan ugari dira ahozko inprobisazio moldeak; batzuk a capella (bertsolaritza bezala), beste batzuk musikaz lagunduta. Ezaugarri komunak dituzte:

• Zuzeneko sorkuntzak dira.
• Entzulearen parte-hartzea beharrezkoa da.
• Inprobisatzailearen eta entzulearen arteko harremana edo feedback-a gertatzen da.

Sorkuntza prozesuko teknikak

Inprobisazioa egiteko prozesuan honako pausoak jarraitzen dira:

1. Gogora datorkizkion argudioetatik egokiena aukeratu.
2. Egokiro formulatu, neurri metrikora behartuz.
3. Oinen artean baliagarri zaizkionak aukeratu, testu koherentea ateratzeko.
4. Gero, kantatzen hasi.

Inprobisazio motak

Antzinatik datozen kultura-adierazpenak...

XVIII. mendearen amaieran, Iparraldeko euskal literaturak gainbehera nabarmena izan zuen. Agintari berriek Lapurdik, Nafarroa Behereak eta Zuberoak zeukaten antolamendu tradizionala ezabatu zuten, eta apaiz gehienak beren etxeetatik egotzi eta urrutira deportatu zituzten. Urte nahasi haietan, Iparraldeko jende askok muga igaro eta Hegoaldean nolabaiteko babesa bilatu zuen.

Hegoaldeko Literaturaren Gainbehera eta Jesuitak

Hegoaldean ere testu literarioek garrantzia galdu zuten. Beherakada horren arrazoietako bat Jesuiten kanporatzea izan zen. Garai hartan, kristau ikasbiderako doktrina nagusi zen, eta Asteteren katiximaren itzulpenak, antzekoekin batera, bakarrik kaleratu ziren. Manuel Larramendi hil eta urte bat geroago, 1767an, jesuitak atzerriratu...

Nikolas Ormaetxea 'Orixe': Bizitza eta Ibilbidea

Nikolas Ormaetxea 'Orixe' Orexan jaio zen, Gipuzkoan, baina Uitzi, Nafarroan, hazi zen. Hamazazpi urtera arte nekazaritzaren munduan bizi ondoren, goitik behera aldatu zuen bizimodua, beste hainbeste denbora jesuita ikasketak egiten igaro baitzuen zenbait kolegiotan.

Ikasketa guztiak amaitu arren, ordena barruan izan zituen arazo batzuengatik, ez zen apaiztu. 1923tik 1931ra Bilbon aritu zen lanean Euzkadi egunkarian eta sortu berria zen Euskaltzaindian. Bost urte beranduago jaioterrira erretiratu zen, Euskaldunak poemak egitera.

Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, atxilotu eta Iruñean eduki zuten preso hilabete batzuk. Gero Iparraldera eta Biarno aldera ihes egin zuen, eta han Bigarren Mundu Gerrako...

Hegoaldeko Idazleak

Hego Euskal Herriak astindu ederra hartu zuen. Gatazka, gerra, borroka eta altxamenduen sasoia izan zen. Lehertu zen karlisten eta isabelinoen arteko lehenengo gerra zibila (karlistaldia 1833-1839). Bergarako Besarkadak (1839) amaiera eman zion gerrari, baina ez zen izan gustukoa eta foruen aurkako neurriak hartu ziren. Industria iraultzak eragindako marko ekonomikoak estatu mailako merkatua ekarri zuen, batez ere Gipuzkoan eta Bizkaian. Foruak erabat kendu aurretik, Hegoaldeko lau probintziek azken gatazka izan zuten (1872-1876). Hizkuntza eta kultura suspertzeko ahaleginak egin ziren.

Prosa

Prosa Erlijiosoa

Frantziako Iraultza izan zen iratzargailurik bortitzena. Kanpotik pentsaera ugari jaso ziren.

Bizkaieraz

• Joan Antonio Mogel:

Manuel Larramendi

Manuel Larramendi Anoainen sortu zen. Salamancan ikasi zuen, jesuita izan zen eta irakasle gisa ere aritu zen bertan. Jenio biziko gizona, euskararen eta Euskal Herriaren aldeko lan oparoa utzi zuen.

Bere lan gehienak gaztelaniaz idatzi zituen, baina bi modutara lortu zuen euskararen alde egitea:

• Euskara gutxiesten dutenak lotsagarri utziz eta euskaldunak beren hizkuntzaz harro egotera animatuz.
• Euskara erabili eta lantzeko ardura dutenak lan egitera bultzatuz.

a) Gaztelaniako ekarria

De la antigüedad y universalidad del basquenze en España

Euskararen aldeko defentsa edo apologia suharra da. Honako abantaila hauek nabarmentzen ditu:

• Espainiako hizkuntza zaharrena da (egia).
• Gaztelaniako hitz askoren jatorria euskaran dago (gezurra)

Lauaxeta: Bizitza eta Olerkigintza

Bizitza eta Ibilbidea

Lauaxeta, jaiotzez Esteban Urkiaga Basaraz, Laukizen (Bizkaia) jaio zen. Orixerekin batera, Euzkadi egunkariko euskal orrian lan egin zuen. Errepublika aldian asko nabarmendu zen kazetari eta hizlari gisa. Horregatik-edo, Gerra Zibila etorri zenean, komisario politiko izendatu zuten eta karguari zegokion zereginetan aritu zen Bizkaiko frontean.

Horretan ziharduela atxilotu zuten 1937ko apirilaren amaieran, kiskalitako Gernikan. Gasteizera eraman eta hantxe fusilatu zuten ekainaren 26an.

Olerkigintza eta Estiloa

Lauaxeta olerkigintzari esker egin zen ezagun. Lehen Olerti Eguneko zilarrezko abarra irabazi eta laster kaleratu zioten estreinako poema bilduma: Bide Barrijak. Bada alderik bi liburuon...

Euskal Olerkariak eta Obrak

1. Norena da hain ezaguna den “Aurtxo txikia seaskan dago” kanta? Zer gehiago idatzi zuen egile horrek?

Klaudio Sagartzazu “Satarka” (1895-1971). Gazterik argitaratu zuen Txinpartak izeneko liburua. Poema batzuk itzuliak dira, baina Gabriel Olaizolak musikatu zuenetik, “Aurtxoa seaskan” deituriko poema da obra honetako aletxorik ospetsuena. Beste poema bilduma bat ere plazaratu zigun: Intza begietan.

3. Nortzuk dira Olerkarien Belaunaldikoak? Idazleak eta lan bana.

• Jose Ariztimuño “Aitzol”: Olerti Egunak.
• Jose Maria Agirre “Lizardi”: Itz-lauz.
• Estepan Urkiaga “Lauaxeta”: Arrats Beran.
• Nikolas Ormaetxea “Orixe”: Santa Kruz Apaiza.

4. Olerkarien Belaunaldikoek talde homogeneoa sortzen dute?

Ez dugu...

Larramendiren Obra eta Euskararen Defentsa

Larramendik bere lanik gehienak gaztelaniaz idatzi zituen. Lan horietan, Euskal Herria eta bere izaera, gobernu moldea eta hizkuntza berezia ditu aztergai. Gaztelaniaz idatzitako obrek eragin handia izan dute euskal literaturaren garapenean.

Larramendik bi modutara egiten du lan euskararen alde:

1. Euskara gutxiesten dutenak lotsagarri jarriz eta euskaldunak beren hizkuntzaz harro egotera animatuz.
2. Euskara erabili eta lantzeko ardura dutenak lan egitera bultzatuz.

Gaztelaniazko Ekarpena

Larramendiren lanik gehienak gaztelaniaz idatzi ziren, apologia egitea baitzuen asmo nagusia.

De la Antigüedad y Universidad del Bascuence en España

Euskararen aldeko defentsa edo apologia sutsua da. Hurrengo urtean argitaratuko...

Axular izenez ezaguna zen, baina bere benetako izena Pedro Agerre zen, 1556. urtean jaio zen Urdazubin (Nafarroa) eta 1644an hil zen Saran (Lapurdi). Iruñean Teologia ikasketak egin zituen eta Donibane Lohizunen bizi izan zen. Bere libururik ospetsuena Gero da, 1643an argitaratua. Axular izengoitia bere baserriaren izenetik hartu zuen. XVII. mendean bizi izan zen, euskararentzat garai zail batean, idazle gutxik erabiltzen baitzuten euskara idazteko. Kristautasuna oso garrantzitsua zen, eta elizak eragin handia zuen pertsonen bizitzan eta kulturan. Erlijioa gai nagusienetako bat zen garai hartako literaturan. Axularrek bizitzaren zentzua eta betebeharra landu zituen, gizakiaren helburu nagusia Jainkoaren aurrean ondo bizitzea dela azpimarratuz....