Batxilergoa mailako Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Aitzol (Tolosa, 1896 - Hernani, 1936)

Aitzol, idazle, kazetari, elizgizon, euskaltzale eta abertzalea izan zen. Euskararen ofizialtasuna eskatu zuen idazleetako bat izan zen. Euskaltzaleak elkartea eta El Día egunkaria sortu zituen, eta ELA sindikatuaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen. Olerkia eta bertsoa jendea mugiarazteko tresna zirela plazaratu zuen. Hasieran kantu kultuen alde egin zuen, baina herritar xumeek ez zituztela ulertuko konturatzean, kantu herrikoien alde egin zuen gero. Donostia ondoan harrapatu, atxilotu eta torturatu ondoren fusilatu zuten.

Xabier Lizardi (Zarautz, 1896 - Tolosa, 1933)

Xabier Lizardi abokatua zen ofizioz, baina enpresa bateko gerentea izan zen. Bost seme-alaba zituen, eta haiek txikiak zirenean idazten...

Euskal Herriko Adiskideen Elkartea

Euskal Herriko ekonomiako arazoek bultzatuta, talde batek Euskal Herriko Adiskideen Elkartea sortu zuen, Ilustrazioko eta Argien Mendeko ideia berritzaileekin. Azkoitiko Zalduntxoen taldea izan zen. Helburua Irurak bat egitea zen, hiru probintzien arteko loturak indartzeko. Beste helburuetako bat ekonomikoa eta kulturala zen, herriaren ezjakintasuna desagerraraztea. Gaztelania aukeratu zuten hezkuntzarako hizkuntza gisa, eta ez euskara. Larramendik gaztelaniaz idatzi zituen lan gehienak.

Aita Manuel Larramendi

Euskararen apologista sutsu honek jarraitzaile asko izan zituen. Andoainen jaio zen 1690. urtean. Filosofia ikasketak egin ondoren, Salamancan teologia irakasle aritu zen. Bere lehen bi liburuak argitaratu...

• XIX. Mendea: Iparraldeko Idazleak

  Estatu zentralistaren eraketa bateratua lurralde guztietara zabaltzen hasi zen eskola eta soldaduskaren bitartez. Zaldubyren era askotako bertsoak, Hiriart-Urrutik kazetaritzan emandako lehengotariko urratsak. Laikoek gero eta pisu handiagoa hartu zuten. Abadiaren Lore Jokoek eta Bonaparteren dialektologia lanek euskarazko bertsogintzan eta euskal ikerketei bultzada eman zieten. Bonapartek 8 euskalki sailkatu eta mapa batean kokatu zituen. Duvoisinek nekazaritzari buruzko lan didaktiko eta jakingarria kaleratu zuen: Laborantzako liburua. Laphitzen Bi saindu euskaldunen bizia (santuen euskaldunen). Kontagai nagusia San Inazio Loiolakoaren bizitza da, eta azken kapituluan San Frantzisko Xabierkoaren zertzelada

PEDRO AXULAR (1556-1644)

Jaiotzaz nafarra da Axular (Urdaizubi, Lapurdirekin mugan). Herri honek, beste batzuekin (Zugarramurdi, Sara…) Xareta eskualdea osatzen du. Ikasketak Salamankako unibertsitatean egin eta apaiztu ondoren, Donibane Lohizunera jo zuen. 1600an Sarako parrokiako erretoretza eskuratu zioten eta bertan bizi izan zen hil arte. Hiztun oparoa eta idazle aberatsa zen, horregatik izan zuen halako eragina hainbat garaietako euskal idazleen artean. Bere eskuek ordura arte ezohikoa zen dotorezia eman zioten euskarari. Beti mezu ulergarri emango digu bai esaldi motz edo karapiltsuetan. Hil baino urtebete lehenago Gero (1643) publikatu zuen. Bertan ederki erakusten dio kristauari zein arriskutsua izan daitekeen arimari dagozkion zereginei...

Dialektologia eta Euskalkiak

Hizkuntza bat banatzen den era nagusietako bakoitzari dialektoa deritzo, eta horiek ikertzen dituen zientzia dialektologia da. Zientzia hau XIX. mendean sortu zen.

Dialektologiaren Arloak

Dialektologiak hainbat arlo aztertzen ditu:

• Fonetiko-fonologikoak
• Morfosintaktikoak
• Lexikoak

Isoglosak: Dialektoen Mugak

Isoglosak marra gainean luzatzen diren lerro idealak dira. Isoglosa horien bildumak dialektoaren nondik norakoa zehazten du. Zenbat eta isoglosa-marra gehiago pilatu gune batean, orduan eta errazagoa da dialektoen arteko aldea bereiztea; zenbaitetan, zaila da muga bereiztea.

Euskalki Literarioak

Euskarak hainbat euskalki literario ditu:

• Lapurtera
• Zuberera
• Gipuzkera (erdialdekoa)
• Bizkaiera (mendebaldekoa)

Dialektologiaren Aintzindariak

Luis

Joanes Etxeberri Sarakoa: Bizitza eta Obra

XVIII. mendeko idazle lapurtarra izan zen Joanes Etxeberri Sarakoa. Medikuntza karrera burutu zuen Frantziako unibertsitateren batean. Saran ekin zion sendagile lanari, baina gerora Hego Euskal Herrira etorri zen, Azkoitian aritu zitzaigun. Gizon kultua genuen Etxeberri eta oso euskaltzalea. Irakurriak zituen aurreko gizaldiko euskal idazleen lanak. Axular buruzagi eta aitzindaritzat zeukan, eta haren lanari jarraipena eman nahi zion.

Etxeberriren Idazlan Nagusiak

Etxeberrik euskararen inguruan gauzatu zituen bere idazlan guztiak:

• 1. Lau-urdiri gomendizko karta edo gutuna: Ordurako gauzatuak zituen liburuak argitaratu ahal izateko, laguntasuna eskatu zion Lapurdiko Biltzarrari. Inprimaturiko liburuska

Euskarazko Prosa Klasikoa

Euskarazko prosa klasikoaren ezaugarriak. Lehen euskal testigintza utilitarioak prosazkoak dira. Prosa literarioa artzain eleberri batekin hazi zen.

Prosa Klasikoaren Aintzindariak eta Idazleak

Jon Perez Larrazagaren prosa landua eta erlijiokoa zen.

Prosaren bi aintzindari nagusiak Leizarraga eta Axular izan ziren. Leizarragak Biblia itzuli zuen eta Axularrek prosa bikaina sortu zuen.

XIX. mendean generoak garatu ziren: eleberria, ipuin-bildumak, kazetaritza...

Joanes Etxeberri

Saran bizi zen, eta gero Azkoitian; han hil zen 1749an. Medikua zen. Obra gehienak euskaraz idatzi zituen.

Bizenta Mogel

1782ko urtarrilaren 6an jaio zen Azkoitian. 1854an hil zen Abandon. Umezurtz geratu zen.

• Euskaraz, latinez eta gaztelaniaz idatzi