Manuel Larramendi

Manuel Larramendi Anoainen sortu zen. Salamancan ikasi zuen, jesuita izan zen eta irakasle gisa ere aritu zen bertan. Jenio biziko gizona, euskararen eta Euskal Herriaren aldeko lan oparoa utzi zuen.

Bere lan gehienak gaztelaniaz idatzi zituen, baina bi modutara lortu zuen euskararen alde egitea:

• Euskara gutxiesten dutenak lotsagarri utziz eta euskaldunak beren hizkuntzaz harro egotera animatuz.
• Euskara erabili eta lantzeko ardura dutenak lan egitera bultzatuz.

a) Gaztelaniako ekarria

De la antigüedad y universalidad del basquenze en España

Euskararen aldeko defentsa edo apologia suharra da. Honako abantaila hauek nabarmentzen ditu:

• Espainiako hizkuntza zaharrena da (egia).
• Gaztelaniako hitz askoren jatorria euskaran dago (gezurra)

Lauaxeta: Bizitza eta Olerkigintza

Bizitza eta Ibilbidea

Lauaxeta, jaiotzez Esteban Urkiaga Basaraz, Laukizen (Bizkaia) jaio zen. Orixerekin batera, Euzkadi egunkariko euskal orrian lan egin zuen. Errepublika aldian asko nabarmendu zen kazetari eta hizlari gisa. Horregatik-edo, Gerra Zibila etorri zenean, komisario politiko izendatu zuten eta karguari zegokion zereginetan aritu zen Bizkaiko frontean.

Horretan ziharduela atxilotu zuten 1937ko apirilaren amaieran, kiskalitako Gernikan. Gasteizera eraman eta hantxe fusilatu zuten ekainaren 26an.

Olerkigintza eta Estiloa

Lauaxeta olerkigintzari esker egin zen ezagun. Lehen Olerti Eguneko zilarrezko abarra irabazi eta laster kaleratu zioten estreinako poema bilduma: Bide Barrijak. Bada alderik bi liburuon...

Euskal Olerkariak eta Obrak

1. Norena da hain ezaguna den “Aurtxo txikia seaskan dago” kanta? Zer gehiago idatzi zuen egile horrek?

Klaudio Sagartzazu “Satarka” (1895-1971). Gazterik argitaratu zuen Txinpartak izeneko liburua. Poema batzuk itzuliak dira, baina Gabriel Olaizolak musikatu zuenetik, “Aurtxoa seaskan” deituriko poema da obra honetako aletxorik ospetsuena. Beste poema bilduma bat ere plazaratu zigun: Intza begietan.

3. Nortzuk dira Olerkarien Belaunaldikoak? Idazleak eta lan bana.

• Jose Ariztimuño “Aitzol”: Olerti Egunak.
• Jose Maria Agirre “Lizardi”: Itz-lauz.
• Estepan Urkiaga “Lauaxeta”: Arrats Beran.
• Nikolas Ormaetxea “Orixe”: Santa Kruz Apaiza.

4. Olerkarien Belaunaldikoek talde homogeneoa sortzen dute?

Ez dugu...

Larramendiren Obra eta Euskararen Defentsa

Larramendik bere lanik gehienak gaztelaniaz idatzi zituen. Lan horietan, Euskal Herria eta bere izaera, gobernu moldea eta hizkuntza berezia ditu aztergai. Gaztelaniaz idatzitako obrek eragin handia izan dute euskal literaturaren garapenean.

Larramendik bi modutara egiten du lan euskararen alde:

1. Euskara gutxiesten dutenak lotsagarri jarriz eta euskaldunak beren hizkuntzaz harro egotera animatuz.
2. Euskara erabili eta lantzeko ardura dutenak lan egitera bultzatuz.

Gaztelaniazko Ekarpena

Larramendiren lanik gehienak gaztelaniaz idatzi ziren, apologia egitea baitzuen asmo nagusia.

De la Antigüedad y Universidad del Bascuence en España

Euskararen aldeko defentsa edo apologia sutsua da. Hurrengo urtean argitaratuko...

Axular izenez ezaguna zen, baina bere benetako izena Pedro Agerre zen, 1556. urtean jaio zen Urdazubin (Nafarroa) eta 1644an hil zen Saran (Lapurdi). Iruñean Teologia ikasketak egin zituen eta Donibane Lohizunen bizi izan zen. Bere libururik ospetsuena Gero da, 1643an argitaratua. Axular izengoitia bere baserriaren izenetik hartu zuen. XVII. mendean bizi izan zen, euskararentzat garai zail batean, idazle gutxik erabiltzen baitzuten euskara idazteko. Kristautasuna oso garrantzitsua zen, eta elizak eragin handia zuen pertsonen bizitzan eta kulturan. Erlijioa gai nagusienetako bat zen garai hartako literaturan. Axularrek bizitzaren zentzua eta betebeharra landu zituen, gizakiaren helburu nagusia Jainkoaren aurrean ondo bizitzea dela azpimarratuz....

Poesia Europan

Poesia hitza Poiesis hitz grekotik dator, eta sorkuntza, asmakuntza eta fikzioa esan nahi du. Garrantzitsuagoa da nola esaten den, zer esaten den baino. Zehatza eta laburra izan behar du.

• Erdi Aroan: Erlijioa zen gairik aipagarriena.
• Errenazimentuan: Mundu grekolatindarrera itzuli ziren.
• Barrokoan: Poesia ederragoa bihurtu zen. Poeta frantsesek hitzarekiko kultua eta bertsoaren musikaltasuna landu zituzten.

Euskal Olerkigintza

Euskal literaturaren historian, hainbat olerkari nabarmendu dira:

• Bernart Etxepare (1493-??)

  Linguae Vasconum Primitiae, edo Euskararen hastapenak, Bordelen argitaratu zen 1545ean, euskarazko lehen liburu inprimatua izanik. Apaiza zen Garazin, eta bertan kartzela ezagutu zuen.

• Joan Perez Lazarraga (1548-1605)

  2004.

Euskara Batuaren Gramatika eta Ortografia

Zenbait Zuzenketa

1. Bat-batean hil omen zen gajoa.

2. Bapateko kontua izan da, antza.

3. Neuk, behinik behin, ez dut deus ere erranen.

4. Lehen deitura, behinik behin, aitarena dauka.

5. Perretxiko horiek Urbasa aldean aurkitzen dira batik bat.

6. Azaroaren 21eko Foru Agindua, zeinaren bidez onesten baita EGA berriaren egitura, ...

7. Ikastetxearen aurreko aparkalekuan daukat autoa.

8. Zubi zaharraren atzeko aldean egoten dira eguzkitan.

9. Niretzako oparia armairuaren goiko aldean dago.

10. Nire ustez, hori ez da, inondik inora ere, jokabide zuzena.

11. Berrogeita bost lagun inguru bildu bide ziren atarian.

12. Bi mila eta berrehun ikaslek hartu zuten parte manifestazioan.

13. Hogeita lau bidarirentzako lekua dauka...

Tragedia Tραγωδία

Trajediaren bilakaera, V. mendean, hiru pertsonaia kementsuk gidatu zuten:

Eskilo, Sofokles eta Euripides.

Hiru pertsonaia horiek honela lotzen dira denboran: 480. urte inguruan, Salaminako guduaren biharamunean,

zeinean Eskilo bera egona baitzen borrokan, Sofoklesek, artean nerabe aroan, guda osteko festako abestaldea

zuzendu zuen ; eta une horretan bertan, Euripides jaio zen Salaminan.

Ditiranbotik -alegia, Dionisosen edo Bakoren omenezko ereserkietatik-, sortu zen trajedia. Jainko horren

ohorezko jaietan satiroz mozorrotutako nekazari talde batek kantatzen zuen, eta zuzendariak edo korifeoak

horien kantuak eteten zituen bere deiadarrekin eta komentarioekin.

Tespis

tragediografoak berrikuntza bat erantsi zion ditiranboari:...

Biografia

Pedro de Axular, 1556an Urdaxen (Nafarroa) jaioa eta 1644ko apirilaren 8an Saran (Lapurdi) hil zen, 88 urterekin. XVI. eta XVII. mendeetako euskal prosagile onena izan zen.

Axularren bizitza eta ibilbidea

Axular Salamancako Unibertsitateko ikaslea izan zen. 1596an apaiztu zen, gotzainak errentadun postu edo kargurik eman beharrik izan gabe. Horrela, lehen urteak Lapurdin eman zituen predikatzen. Geroago, sermoiak ematen izandako arrakastaren ondorioz, arlo horretan ospetsu bilakatu zen.

1600. urtean Sarako (Lapurdi) erretore izendatu zuten, bertako titularrak, Juan Douametek, osasun arazoak zirela eta, postua utzi ondoren. Hilabete gutxira, Axular beste apaiz batekin kargua eskuratzeko lehian sartu zen; azkenean, Axularrek lortu zuen...

XVIII. Mendeko Euskal Literatura: Egoera Orokorra

Euskal literaturak ez zuen izango aurreko mendean izan zuen garrantzirik. Ez zen idazlerik falta; gehienak elizgizonak ziren. Baina ez zegoen Sarako moduko talde esanguratsurik edo Axular bezalako buruzagirik. Buruzagia Sarako Joanes Etxeberri medikua izan zitekeen, baina orduko agintariek haren lanak ez zituzten erreferentziatzat hartu, eta, beraz, denbora askoan ahaztuta geratu zen, eta bere lanak ez ziren argitaratu.

Iparraldea Borboien agindupean jarraitu zuen. XVIII. mendearen amaieratik aurrera izugarrizko beherakada jasan zuen Frantziako Iraultzaren ondorioz. Gerrak eta liskarrak egon ziren, foruak suntsitu ziren, eta probintziei Frantziako estatuaren antolamendu berria ezarri zitzaien....