Platonen bizitza, ontologia, epistemologia eta antropologia
TESTU INGURUA
Bizitza eta garaia: Platonek bere gaztaroan hiriaren gainbehera ezagutu zuen, Periklesren inperioak ekarritako Peloponesoko gerraren ondorioak, izurritea, hondamena, ezegonkortasun politikoa, tirania eta azkenik, Atenasen porrota.
Atenasen egoera politikoa eta Platonen pentsamendua erabat lotuta daude; horretaz gain, hiru eragin intelektual azpimarratu behar dira.
Alde batetik, presokratikoen naturari buruzko ikerketak eta bere pentsamenduan gehiegi eragin zuten errealitate sentigarriekiko Heraklitoren jarrerak. Izanaren inguruko Parmenidesen ikerketak eta pitagorikoei matematikak izan ziren.
Bestalde, sofistei pentsamendua dagokio, zeinen Sokratesek eta Platonek etikotasun unibertsala eta absolutismo ontologikoa defendatzen, kritik gogorrak egin zizkioten sistem demokratikoari.
Azkenik, Sokratesen heriotza aurkitzen da. Arrazoiaren bidez sofistek tradiziozko balioak erlatibizat zituzten bitartean Sokratesek balio horiek arrazoio oinarritzat eta unibertsalki bihurtzen saiatu zen. Eta balioak politika mailan aplikatu nahirik, han zuzen, ekarri zuen Sokrates heriotzara.
ONTOLOGIA
Alde batetik, errealitatea sentigarria dagokio, zeinen zentzumen bidez antzematen den errealitatea materiala baita, etengabeko aldaketan eta mugimenduan dagoena.
Bestetik, errealitatea adigarria dagokio, zeinen arrazoiaren bidez antzematen den errealitate ideal bat baita, iraunkorra eta gelda dena, zentzumenen bidez antzeman ezin den.
Platonek biak onartuko ditu; lehentasun ontologikoa errealitate edo mundu adigarrigarriari emango dio, mundu sentigarria bigarren mailako errealitatetzat hartuz. Platonen ustez, benetako errealitateak Ideiak direla, iraunkorrak, betirakoak eta aldaezinak baitira. Ideien teoria Platonen pentsamenduaren erdigunea da eta horren inguruan antolatuko dira gai guztiak: aldgia, ontologia, epistemologia, antropologia, etika eta politika.
Ideiak ez dira, inolaz ere, gogo kontzeptuak; Ideiak ez dira gogoak sorturiko kontzeptuak, errealitateak baizik.
Izan ere, platoniko pentsamenduan Ideiak gauza sentigarrien kausak direla, eta gauza sentigarriak existitzen dira Ideietan "parte hartzen" dutelako. Mundu adigarrian Ideia asko daude, baina hain urtek erlazioa hierarkikoa da, hau da, Ideia guztiak ez daude maila berean. Ideia guztien gainean Ongiaren Ideia dugunez, platoniko ontologiaren gailurra, hain zuzen, gauza eta ekintza eta eder guztiaren kausa eta helburua.
Platonen ezaguntzaren teoriari dagokionez, esan daiteke filosofoak Sokratesek hasitako lana jarraitu eta sakondu egin zuela, hau da, Platonek Sokratesen baldintzak onartuko ditu, behartasuna eta unibertsaltasuna, baina ez ditu etikara murriztuko; aitzitik, Sokratesen ikuspegi zientzia osorra zabalduko du.
Platonen ustez mundu ulergarrian ez da zientziarik, dena mugimenduan dagoelako.
Berepentsatzen du, zientzia Ideiei buruzko jakintza delako. Beraz, objektu motaren arabera, Platonek bi ezagutza maila bereizituko ditu: iritzia eta zientzia. Iritziaren objektuak mundu sentigarriarenak izango dira, eta zientzia objektuak, mundu ulergarriarenak.
EPISTEMOLOGIA
Ezagutza prozesu dialektikoa da. Dialektikak kontzeptuaren esanahi desberdinak adierazten ditu: batzuetan, galdera-erantzunen jokoa adierazten du; beste batzuetan, Ideiak bereizteko zientzia. Eta azkenik, mundu sentigarriaren aniztasunetik mundu ulergarriaren batasunera igotzeko metodoa. Igoera intelektuala matematikaz baliatzen da lehenengo pauso batean, eta hezkuntza prozesu luze baten ondorioz, Ideien eta Ongiaren Ideiaren ezagutzara zuzentzen du.
ANTROPOLOGIA
Arimari dagokionez, Platonek hiru aldi bereizituko ditu: arrazionala, goi mailakoa eta nagusia; aldi sumunkorra, adore eta borondatea jasotzen dituenak; eta aldi apetitiboa, desio eta pasioak jasotzen dituenak. Aldi bakoitzari zeregin eta bertute bat dagokio: aldi arrazionalari jakinduria, aldi sumunkorrari sendotasuna eta aldi apetitiboari desio eta pasioak kontrolatzea.