Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

XIX. Mendea

Iparraldea: Europan nagusi ziren korronteak bereganatu zituen. Horrela, literatur identitate bereziaren oinarriak ezarriko dira. Gerra eta iskanbilen garaia da. Literaturari dagokionez, euskal idazleak literatura frantses edo espainiarrarekin lotuta daude. Gogaberak ere Euskal Herrian. Iparraldean, Napoleon I.aren gerrateekin eta Frantziako Iraultzaren azken hatsekin ekin zion gizaldiak. Waterloo‐ko porrotaren ondoren, antzinako erregimena berrezarri arren, lurralde antolamenduari dagokionez, ez ziren gauzak lehenera itzuli. Euskal probintziek ez zituzten aurretik zeuzkaten eskubideak berreskuratu. Garraiobideetan eta industrian urrats ikaragarriak eman zituen Frantziak. Bestalde, eskola eta soldaduskaren bitartez lurralde guztietara...

Euskal Eleberrigintza Modernoa: Hastapenak eta Eraginak

Euskal eleberrigintza modernoaren hastapenak: Lehen ohiko eleberriaren haustura Txillardegiren "Leturiaren egunkari ezkutua" izan zen (1957). Honek mundu-ikuskera berriak, egitura-maila eta gai berriak ekarri zituen, baina ez zuen kontatzeko eran aldaketa nabarmenik ekarri.

Aldaketa hori Ramon Saizarbitoriak egin zuen "Egunero hasten delako" (1969) eleberriarekin. Geroago, idazle askok Europa Mendebaldeko, Hego Ameriketako eta, geroago, Estatu Batuetako literaturaren eraginak jaso dituzte. XX. mendean munduan landu diren literatura-teknikak eta baliabideak islatzen saiatzen dira.

Ramon Saizarbitoria: "Egunero hasten delako" (1969)

Eleberri honek txandakatuz doazen bi plano narratibaren bidez...

Humanismoa XIV., XV. eta XVI. mendeetan heziketaz arduratu zen mugimendua izan zen. Herritarren kultura orokorra zuen helburutzat. Italian sortu zen eta gero Europa osora hedatu zen. Humanismoak zenbait ezaugarri ditu. Aipatu behar da Boccaccio eta Petrarca idazle humanistak izan zirela. Humanismotik Errenazimentura heldu arte zenbait aldaketa gertatu ziren munduaren eta gizakiaren ulermenean:

Aldaketak Politika eta Ekonomian

Politika eta ekonomiari dagokionez, Europako estatu nagusiak ezartzen hasi ziren. Feudalismoa gaindituz, hiriak eta hirietako merkataritzak indarra hartu zuten.

Aldaketak Gizartean

Gizarteari dagokionez, gizartearen ikusmoldeak berriak ziren. Erlijioari dagokionez, Eliza Katolikoa zatitu zen Luterano eta Kalbinismoaren erreformarekin....

Babes-Errekurtsoaren Prozedura Konstituzio Auzitegian

4. Epea

Epe desberdinak daude kasuen arabera:

• Babes-errekurtsoa lege-baliorik gabeko egintzen kontrakoa, hauek estatuko edo autonomia-erkidegoetako organo parlamentarioetatik datozenean (A.K.L.O.-ko 42. art.). Kasu honetan, errekurtsoa jartzeko epea 3 hilabetekoa izaten da, egintza irmoa denetik kontatzen hasita, dagokion organo legegilearen funtzionamenduko barne-arauen arabera.
• Babes-errekurtsoa gobernuaren, autonomia-erkidegoetako organo exekutiboen edo administrazio publiko desberdinetako horietako agente edo funtzionarioen egintzen kontrakoa (A.K.L.O.-ko 43. art.). Bigarren kasu honetan, errekurtsoa jartzeko epea 20 egunekoa izaten da, aurretiaz eman den erabaki judiziala jakinarazten denetik

Gabriel Aresti: Bizitza eta Ibilbidea

Bilbon jaio eta bizi izan zen Gabriel Aresti Segurola XX. mendean zehar. Euskal idazlea eta poeta izan zen. Erdaraz hazi eta hezi zen, ahalegin handia eginez, Francoren garaian euskara ikasteko zeuden zailtasunak gorabehera, gogotsu, bere burua euskalduntzea lortu zuen. Gerora idazle emankorra bilakatu zen Aresti, euskaldunberria izanik ere, poesia eta antzerki lan bikainak idatziz.

Gurasoak baserritar jatorriko "euskaldun galduak" zituen eta 12 urterekin hasi zen euskalduntzen. 21 urte zituela argitaratu zituen bere lehen poemak eta 10 urte geroago, 1964an, bere lanik esanguratsuena eman zuen argitara: Harri eta Herri.

Obra eta Generoak

Literaturako genero guztiak jorratu zituen: poesia, narrazioa, antzerkia...

Ezaugarriak eta Olerkariak

• Giza hierarkizatu tradizionalaren testigantza dakarte.
• Elizaren eta kristau fedearen itzala sumatzen da.
• Garaiko gatazka politikoen isla: foru galera eta euskararekiko ardura.
• Euskararen berezitasun nabarmena: herri zaharrena, hizkuntza ederrena.
• Baserri munduko ikuspegi nagusia.
• Bertsolarien ohiko moldeetan idatzita.

Egileak: Etxahun, Iparragirre, Bilintx, Arrese Beitia.

Arrese Beitia

Obra

Euskara Elkartea (1879ko Lore Jokoak). Lehen saria: "Ama euskarari azken agurrak".

Iritzi Kritikoa

Lana foruen galerak dakarkion minak eta egonezinak markatzen dute. 1876ko legeak Euskal Herria babesik...

Esaldi Konparatuak eta Kontrasteak

Guk egindakoaren ondoren, afaritxo bat bederen ordain dezatela.

Telebista eta Leloak

Telebista kate honetan ez ezik, besteetan ere lelokeriak entzun daitezke.

Idazleak Garai ezberdinetan

Garai bateko idazleek ez ezik, oraingo zenbaitek ere eleberri mardulak idatzi ohi dituzte.

Apaltasuna Eztabaidan eta Solasaldietan

Eztabaidetan beti ere apaltasuna adierazten zuen, baita solasaldi gozoetan ere.

Erabakiak Norberaren Eskutan

Berak baino ezin du hori erabaki.

Irribarrea eta Begirada Bizia

Irribarrea zabaldu ez ezik, begiak bizi-bizi jarri ere egin zitzaizkion, ideia dibertigarriren bat bururatu balitzaio bezala.

Amaren Estuasuna Sumatzea

Eskutitzak irakurri besterik ez zuen amaren estuasuna eta nahigabea sumatzeko.

Domingoren

Arantxa Urretabizkaia donostiarra izan zen garai hartan xede tinko batekin narrazioaren munduan murgildu zen lehen emakumea. Zergatik Panpox nobela laburrarekin ekin zion eta Aspaldian espero zaitudalako ez nago sekula bakarrik. Emakumearen barne mundua islatzen daki Arantxak bereziki: maitasuna, bakardadea, amatasuna, ama-semeen arteko harremanak...

Mariasun Landa

Errentiarra da, berriz, haur literatura lantzen dutenen artean estimatuenetakoa eta oparoenetakoa. Kaleratu dituen hogeitaka liburuen artetik Txan fantasma eta Errusika. Hauetariko batzuk lau edo bost hizkuntzetan publikatu dira jadanik.

Haranburu Altuna

Alegiarra, antzerkigile, saiogile eta editorea, besteak beste. Arrakasta handia lortu zuen lehen nobelarekin Itsasoak ez du esperantzarik...

Euskararen egoera

Hizkuntzaren erabilera

Euskara gizartean:

• Nafarroa:
  • - Eremu euskalduna (iparraldean, euskara EAEn bezain ofiziala)
  • - Eremu mistoa (erdialdea)
  • - Eremu erdalduna (hegoaldea, babesik gabe)
• Iparraldea: Frantsesa bakarrik da ofiziala.
• Hiztun kopurua: 665.000 hiztun 16 urtetik gorakoak (2009ko datuak). Milioi erdi EAEn bizi dira.
• Erabilera:
  • EAE: %18 (gorantz)
  • Nafarroa: %5 (ia aldaketarik gabe)
  • Iparraldea: %10 (beherantz)

Legez, euskarak babes osoa dauka, baina ez da berdina herrialde guztietan. Iparraldean, babesa murritzagoa da, nahiz eta botere publikoa euskararen alde egon. Nafarroan, euskararen aldeko eta kontrako iritziak oso zabalduta daude.

UNESCOren 2009ko txostenaren arabera, munduko 6.000 hizkuntzetatik 500 galtzeko arriskuan daude....