Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Euskal Literaturaren Egile eta Lan Garrantzitsuak

1. Galdera: Hamabost egun Urgainen - Euskarazko Lehen Polizia-Nobela

Euskarazko lehen polizia-nobela idazteaz gain, kulturari eta hezkuntzari ekarpen zabala egin zion. Hamabost egun Urgainen eleberria hilketa baten ikerketari buruzkoa da. Detektibe bat ikerketa bat egiten ari da, neskatxo bat hil dutelako. Pertsonak elkarrizketak egiten ari dira, eta bada ustekabeko amaiera guztiz integratzailea. Euskara bizia eta jatorra da, erraz ulertzeko modukoa, hizkera arautu gabea.

2. Galdera: Arantzaren Ipuina - Zergatik Panpo?

Egun batean gertatzen zaizkion gatazkak kontatzen dira: ama abandonatu baten pentsamenduak, sentimenduak eta gogoak. Lanaren ekarpena bi alderditan banatzen da: alde batetik, narrazio...

Monoteismoa; jainkoa; ez da naturako elementua, maitasunean (pertsonengan) oinarritzen den jainkoa da. Mesias; askatzailea. Politeismoa; egipto, grezia, erroma} politeista → natura → jainkotu → pertsonifikatu→ama-lurra.

Klase Aberatsa

Aristokrazia (apaiza, laikoa), funtzionarioak=templuko finantzak kontrolatu, kargu erlijiosoak bere esku, aberastasun handiak, merkataritzaren kontrola, zergak bildu. Klase ertaina; apaizak, merkatariak, industrialak=lanetik bizi, merkataritza, nekazaritza, industria txikia. Klase pobrea; jornalariak, langileak, nekazariak, arrantzaleak, lanik gabeak, eskaleak, esklabuak, gaixoak=soldata edo limosnatik bizi direnak.

Ardatz Erlijiosoa

Han aurki zitekeen Jainkoa, han bakarrik egin zitezkeen sakrifizio erritualak...

Joanes Etxeberri (1668-1749)

Saran jaioa eta Pouen ikasketak (medikuntza) burutu zituen. Jaioterrian mediku lanetan aritu zen, eta gero Bera, Azkoitia eta Hondarribian.

Obra

Ikasia zen eta euskaldunak analfabeto izateak beldur ematen zion. Bere obra gazteen hezkuntzaz arduratu zen. Agintariak inplikatu nahi izan zituen, baina ez zuen arrakastarik izan. Euskara eta latinez idatzi zuen, eta euskararen apologia egin zuen prosa bikainarekin. Gazteak euskara ikasteko materiala prestatu zuen. Euskarak bizirik irautea bere izaera nobleari zor zaiola uste zuen.

Euskara batua beharrezkoa zela zioen, Axular adibide. Aunitzek bezala, aintzinako hizkuntza bakarra zela uste zuen, Nafarroa euskaldunon erreinua izanik.

Hastapenak

Euskararen bidez latina iraunarazteko...

Idazkera Berriaren Beharra XX. Mendean

XX. mendea oso bizia izan zen literaturari dagokionez. Historikoki eragin handia izan zuten mende hartan lehertutako bi Mundu Gerrek: gizakiaren pentsamendua erabat aldatu zuten, eta hori literaturan islatu zen. Gizakiaren aztoramendua azaltzeko, jadanik ez zuten balio istorioak kontatzeko molde zaharrek. Idazleek idazkera berria behar zuten. Gai eta forma aldetik aldaketa izan zen: pertsonaia eta istorio konplexuez gain, idazteko moduak ere konplexuago bihurtu ziren, irakurleari ahalegin edo parte hartze handiagoa eskatuz: bakarrizketa moduan idatzitako narrazio luzeak, denboraren zatiketak, hitzaren erabilera espaziala...

Gai eta Teknika Berriak Euskal Narraziogintzan

XX. mendeko bigarren erdiaren hasieran,...

1. Gabriel Aresti: Euskal Poesiaren Berritzailea

   Non/Noiz jaio eta hil zen Gabriel Aresti? Gabriel Aresti Bilbon jaio zen 1933ko urriaren 14an. Hiri horretan bertan hil zen 1975eko ekainaren 5ean.

   Nolako izaera zuen?

   Gizon umoretsua eta alaia zen. Bere buruari asko eskatzen zion, moral estukoa zen. Kulturaz jantzia eta kaletarra (ez zuen baserriko giroa ezagutzen).

   Zein izan ziren bere obra nagusiak?

   Maldan behera (1959), Harri eta herri (1964), Euskal Harria (1967) eta Harrizko Herri Hau (1970).

   Zein dira bere poesigintzako ezaugarri nagusienak?

   Bere poesian garai hartako kezkak aurkezten zituen, gizarte-kezkak edo sozialak; bere ustez, poesiaren xedea zen gizarteak kontzientzia hartzea herriak jasaten zuen zapalkutza nazio-sozialaz. Poesia mailua zen

AEBko Literaturaren Gailurra: Belaunaldi Galdua

Lehen Mundu Gerraren ondoren, gazte iparramerikarrek ideia eta egitasmo handietan fedea galdu zuten. XX. hamarkada zoriontsuan, charlestona, alkohola edo automobil distiratsu handiak hedatu ziren. “Flapper” emakume gazte iraultzailea agertu zen, eta immigrazio handia egon zen. Gangsterrak legeak debekatzen zituen negozioez jabetu ziren:

• Edaria
• Prostituzioa
• Apustuak

Honek 1929an eztanda egin zuen, New Yorkeko burtsaren krakaren ondorioz. Lotutako egileak eta mugimenduak: Belaunaldi Galdua, nobela sozialista eta Nobela Beltza.

Lost Generation (Belaunaldi Galdua)

Idazle amerikar hauek Lehen Mundu Gerrak eragindako nahasmena adierazten zuten. Gerra eta beste gai batzuk jorratu zituzten: 20. hamarkadako...

Definizioak

Fixismoa

Georges Cuvierek (Frantzia, 1769-1839) proposatutako teoria da. Aristotelesek (Grezia, K.a. 384-322) ere defendatu zuen. Teoria oker honen arabera, bizidun espezie eta genero guztiak finkoak dira; hau da, ez dute izan eta ez dute izango inolako aldaketarik.

Antropogenesia

Eboluzioaren bidez nola sortzen den gure espeziea (gizakia). Gure arbasoetatik (antzinako eta desagertutako primateetatik) gaur egungo giza espeziea eratzeko bidean egon diren prozesu eta etapak. Oso prozesu luzea izan da, 4,5-7 milioi urte ingurukoa. Bi faktore mota bereiz daitezke prozesu honetan: lehenengo, gorputzari dagozkion faktore fisiko-biologikoak (hominizazioa); eta bigarren, kultura, gizarte, teknika eta hizkuntzarekin lotuta daudenak (humanizazioa)...

Erromantizismoa Erresuma Batuan eta Alemanian XVIII. mendearen amaieran sortu eta XIX. mendean zehar garatu zen mugimendu artistiko, literario, kultural eta politikoa da, Ilustrazio eta Neoklasizismoko arau aristokratiko, sozial eta politikoen aurkako mugimendu iraultzailea.

Pentsamendu- eta idazkera-askatasunagatik irudimena eta subjektibitatea dira mugimenduaren joera bereizgarrienetako batzuk: sentimenduaren garrantzia gailentzen da. Literaturatik abiatutako mugimendua izan zen, XIX. mende osoa hartu zuena, baina azkenean espazio literarioa errealismoarekin partekatu zuen.

Erromantizismoaren Gai Nagusiak

• Egozentrismoa: Norbanakoa banako eta unibertsal bihurtzen du aldi berean; unibertsoa ezin da ezagutu norberaren ezagutzatik abiatuta ez bada,

Euskal Literaturaren Lehen Idazle Nagusiak

Joannes Leizarraga (XVI. mendea)

Joannes Leizarraga Lapurdin jaio zen. Abade kalbinista zen. Berari eskatu zioten Biblia, Jesus Kristo Gure Jaunaren Testamentu Berria, itzultzeko. Behe-nafarrera eta zuberaz kutsaturiko lapurtera erabili zuen. Nahaste honetatik sortutako euskarak hizkuntza kultu, normalizatu eta osoaren itxura hartu zuen.

Joan Perez Lazarragakoa (XVI. mendea)

Joan Perez Lazarragakoa Araban jaio zen, Larreko dorreko jauna izan zen. 1967an aurkitu zen paper sorta bat utzi zuen idatzirik, artzain nobela batez eta 21 koplez osatua. Eskuizkribu honek balio handia du Euskal Herriko hegoaldean agerturiko testu zaharrenetakoa delako, eta bertan Arabako euskalkia ikus daiteke.

Pedro Agirre Azpilkueta,