Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Euskal Idazle Garrantzitsuak

Aitzol (Tolosa, 1896; Hernani, 1936): Idazle, kazetari, elizgizon, euskaltzale eta abertzalea izan zen. Euskararen ofizialtasuna aldarrikatu zuen idazleetako bat izan zen. Euskaltzaleak elkartea sortu zuen, El Día egunkaria sortu zuen eta ELA sindikatuaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen. Olerkia eta bertsoa jendea mugiarazteko tresna bezala erabili zituen. Hasieran kantu kultuen alde egin zuen, baina herri xumeak ulertuko ez zituztelakoan, gero kantu herrikoien alde egin zuen. Donostia ondoan harrapatu, atxilotu eta torturatu ondoren fusilatu zuten.

Xabier Lizardi (Zarautz, 1896; Tolosa, 1933): Abokatua ofizioz, baina enpresa baten gerentea zen. Bost seme-alaba izan zituen eta hauek txikiak zirenean idazten...

Talde motak eta definizioak

Harreman afektiboaren araberako taldeak

• Lehen mailako taldeak: Lotura afektibo estuko taldeak dira; kohesio-maila eta intimitate-maila altua izaten dute (familia, lagunak, gelako lagunak).
• Bigarren mailako taldeak: Lehen mailakoak baino handiagoak dira. Izaera formala dute, arau eta antolaketa zehatzekin (adibidez: ordutegiak, betebeharrak).

Gizakiaren loturaren araberako sailkapena

• Pertenentzia-taldea: Norberak aukeratu gabe kide den taldea da, ez da borondatezkoa (familia, gelako taldea edo auzokoak).
• Erreferentzia-taldea: Guk aukeratutako taldeak dira. Gizakia bere erreferentzia-taldeko kide izan daiteke eta haren kide gisa jardun (adibidez: koadrila, lagun mina, Athletic).

Taldea sortzeko arrazoiaren araberako sailkapena

• Talde

Erromantizismoa Euskal Literaturan

Erromantizismoa: 1876an bigarren Karlistadak lurra jo zuen eta Bizkaian, Araban eta Gipuzkoan artean zeuden foruak galdu ziren.

Ezaugarri Nagusiak

• Ni-a bihurtu dute ardatz.
• Sentimenduak adierazteko gai dramatiko eta negar-eragileak erabiltzen dituzte.
• Izadiari garrantzi handia ematen diote, beraien sentimenduaren ispilutzat hartuz.
• Bertsolaritzaren mugan mugitzen dira.
• Foruen eta autonomiaren aldeko joera handitu zen; hizkuntza, kultura eta historia zaindu nahi zuten.
• Abertzaletasunaren, kristautasunaren eta Erdi Aroaren zaleak ziren. Iragana miresten zuten.
• Herri bakoitzak bere nortasuna zuela sinesten zuten.
• Herri-literaturari garrantzia ematen zioten.

Egile nabarmenak: Jean Baptiste Elizanburu, Bilintx, Pello Mari...

Pigalle (Jon Mirande)

Poema askea da, neurriz eta errimaz. Hala ere, egileak noiz edo noiz bilatzen du oskidetasuna. Txistukarien aliterazioa dugu lehen lau lerroetan. Aditzaren elipsia, 5-10 bertso-lerroetan.

Zeruek eta izarrek badute xarma mitologiko bat. Ardoa, ordea, atsegin sexualaren sinboloa da. Ardoak sentsualitatea pizten du. Horregatik, igaien mahasti bat da, eta bertan maitaleek egarria aseko dute. Sexuaren ardo eta mozkor, zorionaren izarrak ikusiko dituzte.

Maitasun poemetan, esperantza-errealitate joko bat izaten da askotan: mutilak maitasuna lortzeko esperantza izaten du, eta neskak ez dio kasurik egiten. Mirandek ironiaz jokatzen du poeman, maitasun hitzaren ezereza azalduz eta fideltasunean sinestearen ezintasuna agertuz.

Txori

Zer da literatura? Literatura latinezko 'littera' hitzetik dator eta idatzitako edukiari edo artelan literarioari egiten zaio erreferentzia. Literatura artistaren artelana da: idazleak bere tresnak erabiliz sortzen ditu lanak. Herrialde, garaiko edo genero batek osatzen duen lan-multzoari ere deitzen zaio. Bi modutan gauzatzen da: ahoz eta idatziz.

Ahozko literatura

Ahozko literatura ahoz adierazten da; belarriz ikasten da eta oroimen kolektiboak gordetzen du. Suntsikortasun handia izan dezake eta iraunkortasun txikia; hala ere, oso aberatsa eta ugaria da. Gure herrian inguruko lekuetan baino garrantzi handiagoa izan du. Transmisioa ahoz egiten denean, eta oroimenak galtzeko arriskua zegoenean, idatzitzea lagungarri izan da edukia kontserbatzeko....

Euskal eleberrigintzaren sorrera tradizionala

Juan Antonio Mogelek Peru Abarka idatzi zuen 1802an, nahiz eta 1881era arte ez zen argitaratu. Bizitza tradizionalaren ikuspegi zehatza ematen du elkarrizketa-sorta baten bidez. Bi pertsonaia nagusi ditu: Peru baserritarra eta Maisu Juan.

XIX. mende amaierako eleberri erabatekoa

Lehen erabateko eleberria XIX. mende amaieran argitaratu zen: Txomin Agirreren Auñamendiko Lorea (1897). Euskal Herria kristautzeko lanak eta borrokak kontatzen ditu. Gero, Kresala (1906) eta Garoa (1912) idatzi zituen. Kresala-k Arranondoko bizimodua kontatzen du, Anjel eta Mañaxi gazteak elkarrekin nola ezkonduko diren azalduz. Pertsonaia irreal eta mitifikatuak sortu ziren. Bestalde, Jose Manuel Etxeitak Josetxo idatzi...

Gerraurreko Poesiaren Testuingurua

Gerraurreko poesiagintza 1930etik aurrera helduko da gailurrik garaienetara, batik bat Olerkiaren belaunaldiaren bitartez.

Olerkiaren Belaunaldia: Itxaropena eta Berrikuntza

1930 aldera, itxaropen handiak sortu ziren Hego Euskal Herrian. 1931n, Espainiako eraketa monarkikoa kendu eta II. Errepublika ezarri zutenean, berrikuntza-grina areagotu zen. Giro nahasi eta gatazkatsu horretan, urrats garrantzitsuak eman ziren, nahiz eta gero Gerra Zibilak hondatuko zituen. Euskarari eta euskal letren esparruari dagokionez, 1926an Euskaltzaleak elkartea sortu zen, eta Jose Ariztimuño, Aitzol, izan zen 1930etik aurrera egilerik garrantzitsuenetakoa.

Olerti Egunak eta Poesiaren Bide Berriak

Aitzolek Olerti Egunak sortu zituen....

Aditz-formak

Jarraian, hainbat aditz-formaren paradigmaren laburpena aurkezten da:

• Geniezaiokeen: diogu, genion, bagenio, genioke, geniokeen; diezaiokegu, geniezaioke, geniezaiokeen; diezaiogun, geniezaion.
• Balizkizu: dizkizu, zizkizun, balizkizun, lizkizuke, zizkizukeen; diezazkizuke, liezazkezuke, ziezazukeen; diezazkizun, ziezazkizun; iezazkizu.
• Ziezaion: dio, zio, balio, lioke, ziokeen; diezaioke, liezaioke, ziezaiokeen; diezaion, ziezaion; iezaio.
• Bitez: dira, ziren, balira, lirateke, ziratekeen; ditezke, litezke, zitezkeen; daitezen, zitezen; bitez.
• Zatekeen: da, zen, balitz, litzateke, zatekeen; diteke, liteke, zatekeen; dadin, zedin; bedi.
• Zizueten: dizuete, zizueten, balizuete, lizuekete, zizueketen; diezazuekete, liezazuekete, ziezazueketen;

Friedrich Wilhelm Nietzsche (1844-1900)

Bizitza eta gaixotasuna

Friedrich Wilhelm Nietzsche filosofoa 1844an jaio zen Prusian, eta 1900. urtean hil zen Alemanian. Txiki-txikitatik gaixotasun-arazoak izan zituen; izan ere, genetikoa izan zitekeen gaixotasun batek arazo handiak ekarri zizkion. Zalditik behin erortzeak eta sifilisak gaitza areagotu eta zoramenera bideratu zuten Nietzsche.

Ibilbide akademikoa eta harremanak

Unibertsitatean Teologia eta Filologia Klasikoa ikasten hasi zen, baina Teologia bertan behera utzi behar izan zuen eta, ondoren, unibertsitatez aldatu zen. Austriaren aurkako gerra zela eta, prusiar amorratu gisa agertu zen, eta 24 urte zituela, Basileako Unibertsitateko irakasle gisa onartu zuten. Bertan, Wagner eta Schopenhauer...

Historia Soziala eta Komunikazioaren Historia

Historia Soziala

Historia Soziala Frantzian sortu zen II. Mundu Gerra baino lehenago (Annalesen eskola). Ekarpen nagusia: historian iturri guztiak kontuan hartu behar dira, ez bakarrik dokumentuak.

Adibidez, obra literarioak, antzerkia, hizkuntza... guztia erabili behar da historia ulertzeko. Jendea nola bizi zen? Analfabetoak eta baserritarrak nola bizi ziren? Jakiteko zenbait zeharkako iturri badaude. Ahozko historia ere kontuan hartu behar da. Jendeak bizi zuena egia da, ez objektiboa, baina hori da haien ideia.

Historia positibista oso itxia zen. Historialariak ez zuen ezer jakin nahi hizkuntzalaritzaren edo zuzenbidearen inguruan. Baina Euskal Herriko historia ulertzeko euskararen eboluzioaren...