Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Ekain, Istorioaren protagonista da eta narratzailea da. Hamazazpi urteko mutil bakartia da eta ikaskideekin harremanak izateko zailtasunak ditu, askotan burla egiten diotelako. Bere lagun mina Montse da, eta berarengana jotzen du arazoak dituenean. Homoxesuala da eta Jose Luis maite du, baina hasieran ez da berari hori esatera ausartzen. 

Olerkiaren Definizioa eta Helburuak

Olerkia hizkuntzaren erabilera berezia da, edertasunaren bila dabilena. Helburuak hauek izan daitezke: hizkuntza beraren aldezpena, erlijioaren isuria, edo politikaren eragina. Arloak, berriz, gizakiak bizi dituen sentipen eta emozio guztiak dira, hala nola:

• Maitasuna
• Protesta
• Jainkoa
• Jolasa
• Lana
• Gertakari historikoak
• Mitologia
• Kritika
• Herria
• Euskara
• Abertzaletasuna

Herriaren historiak berak markatzen du garai bakoitzean zein diren jendearen sentipenak. Olerkiaren inguru jakin batean bizi gara, bai lekuari eta bai sasoiari dagokienez, eta koordenatu horiek baldintzatzen dute askotan haren emaitza.

Adibidez, XVI. mendeko elizgizonek egindako olerkietan, erlijiozko sentimenduak ziren nagusi. XIX. mendean, Foruak indarrez...

Poesiaren bilakaera (1954-1975)

Liburuez gain, EGAN eta Euzko-Gogoa aldizkariak izan ziren poesia lanen babeslekuak, baita Olerti aldizkaria ere. Kantari berrien bitartez, olerkari zahar eta garaikideen poemek entzute zabala lortu zuten.

Aita Onaindia suspertzaile

Santi Onaindia karmeldarrak bi argitalpen gauzatu zituen: Milla euskal olerki eder antologia eta Olerti poesia aldizkaria. Lehena lan erraldoia izan zen, ordura arteko poesia bildumarik osatuena. Olerti aldizkariak plataforma ederra eskaini zien adin guztietako poetei: Joan Mari Lekuona, Bitoriano Gandiaga, Gabriel Aresti, Mikel Lasa eta Joxe Azurmendi.

Iparraldeko bi poeta

Iratzeder beneditarrak prosazko lanak idatzi bazituen ere, poesiara jo zuen. Biziaren olerkia da bere lanik ezagunena....

Juntadurazko Perpausak (Koordinazioa)

Perpaus independenteak lotzeko erabiltzen diren juntagailuak:

• Emendiozkoak: eta
• Hautakariak: edo, edota, nahiz, zein
• Aurkariak: baizik, baino, baina
• Alborakuntza hutsa: ; (edo koma)
• Errepikapena: bai...bai..., ez...ez..., hala...nola..., alde batetik... bestetik...

Menderakuntza (Subordinazioa)

Konpletiboak (Osagarriak)

• Uste dut etorriko dela.
• Ez dut uste etorriko denik.
• Etortzea espero dut.
• Etortzeak salbatu du.
• Etortzeari, etortzeko.

Zehar Galderak

• Ez dakit etorriko den.
• ea...-(e)n
• -(e)n ala ez

Erlatibozkoak

• Etorri den neska nire laguna da.
• Etorri dena nire laguna da.
• Etortakoa / Etordakoa (Adibidez: etorritako neska).
• Etortzekoa / Etortzekoak.

Baldintzazkoak

• Ohea egiten ez baduzu, ez zara irtengo.
• Baldin badator...
• Dirua edukiz

Perpaus Elkartuak: Menderakuntzazkoak

Bi perpaus dira, baina maila desberdinekoak: bat perpaus nagusia da, eta bestea mendeko perpausa (perpaus nagusian txertatua). Sailkapena esanahiaren edo funtzioaren arabera edo formaren arabera egin daiteke.

Izen-sintagma Funtzioa (Zer galderari erantzun)

Perpaus Konpletiboak

• -(e)la, -(e)nik, -t(z)ea, -t(z)eak, -t(z)eari, -t(z)eko, baietz, ezetz...

Zehar-galderak (Galdera ez-zuzenak)

• -(e)n, -n ala ez, -enetz...

Izenlagun Funtzioa Betetzen Dutenak

Erlatibozkoak

• -(e)n, -tako (-dako), -(r)iko...

Adizlagun Funtzioa Dutenak

Denborazko Perpausak

Perpaus nagusiak zer gertatzen den esaten digu, eta mendeko perpausak ekintza hori noiz gertatzen den.

• Aurrekotasuna: baino lehen(ago), aurretik, orduko...
• Gerokotasuna: ...eta gero,

Idazle Nagusiak

Aitzol (Jose Ariztimuño Olaso)

Datu biografikoak

Tolosa, 1896 – Hernani, 1936

Lan Nagusiak

Ez da lan zehatzik aipatzen, baina bere artikuluak, kazetaritza-lanak eta literatur kritikak nabarmentzen dira.

Ekarpen Nagusiak

• Euskaltzaleen mugimendua eta euskararen ofizialtasunaren aldeko idatziak izan ziren bere ekarpen nagusietako batzuk.
• Euskaltzaleak taldearen buruzagia: literaturaren eta hizkuntzaren inguruko ekimenak bultzatu zituen.
• Euskararen normalizazioa eta ofizialtasuna aldarrikatu zituen.
• Euskal literaturaren gidari eta antolatzaile nagusia Bigarren Pizkundean.
• Kulturaren bidez herri-nortasuna eta abertzaletasuna sustatu nahi izan zuen.
• Bere pentsamenduan: "Poetak herriaren abangoardia dira", eta kulturak independentziarako bidea

Gerraosteko Antzerkigintza garrantzia gutxi eman zaio. Idatzitako guztia ez da argitaratu; argitaratutakoa ez da beti taularatu; eta batzuetan, antzeztu arren, ez da inprimatu. Antzerkigintzaren helburua ez da maiz oso literarioa izan, euskaltzaletasunari eusteko tresna bat. Zinema, irratia, telebista, egunkariak ia erdara hutsean zirenean, euskaraz jendaurrean azaltzeko adierazpiderik bakanenetakoa izan. Iparraldeko Antzerkigintza Baionako Gure Herria aldizkarian argitaratu ziren gehienak. Herri txikietan aurkezteko antzezlanak izaten ziren eskuarki, egitura eta gai erraz samarrekin. Egile nabarmenenak Piarres Lartzabal eta Telesforo Monzón izan ziren.

Piarres Lartzabalek, drama eta komedia. Telesforo Monzón Ameriketako lurretatik Lapurdira...

Gure Jakintzaren Historia

Gure Jakintzaren Historia kontakizunak asmatu zituzten, eta horien bidez kontatzen zizkieten lagun edo bizikideei egindako aurkikuntzak, fantasiak, usteak eta aieruak. Ahozko kontakizun horiek narrazio idatziak izango ziren gero; beraz, esan daiteke, gure historiako lehenengo jakintza-mota literatura izan zela.

Antzinako grekoen artetik Homero eta Hesiodo izan ziren ahozko kontakizun gehienak bildu eta idatziz jarri zituztenak, bai poema epikoetan, bai narrazioetan. Mito zeritzen kontakizun horiei.

Jakintza Mitikoa

JAKINTZA MITIKOA: mitoak izan ziren gure kulturan sortu ziren errealitatearen lehenengo azalpenak. Narrazio miragarriak ziren, denbora historikotik kanpo gertatzen zirenak; pertsonaia jainkozkoak edo heroikoak...

Euskalkia: Ezaugarri Linguistikoak

1. Ezaugarri Fonetiko eta Fonologikoak

1.1. Bokalismoa

• o > u: ungi, untasunik.
• Disimilazioa: izain, errainen.
• Aferesia: tuk, zazu.
• Apokopea: kontent, segur.
• ai > ei diptongo itxiera: zerbeit, eiki.
• ei > oi: zoinek.
• ei > i monoptongazioa: iztari.
• e > i /_n: baginuen, ginuen.

1.2. Kontsonantismoa

• Hasperenketa: hor, hiltzea, hau, hek.
• Despalatalizazioa: ginen, ginun, gainetik, ibili, baina.
• Bustidura adierazkorra: luxe-luxeak, xuberotarra, poliki.
• Errotazismoa: erran, bertze, bortz.

2. Ezaugarri Morfologikoak

2.1. Deklinabidea

• Adlatiboa: mendirat, ostaturat, irizirat.
• Inesiboa: elkarren baitan.

2.2. Bestelako Adizkiak

• Adizkiak: zukun, gintian, zaiztek, zaizkote.
• Etorkizuna: errainen, ganen.
• Komunztadura eza datiboarekin: