Literatura: ahozko eta idatzizko adierazpenak
Zer da literatura? Literatura latinezko 'littera' hitzetik dator eta idatzitako edukiari edo artelan literarioari egiten zaio erreferentzia. Literatura artistaren artelana da: idazleak bere tresnak erabiliz sortzen ditu lanak. Herrialde, garaiko edo genero batek osatzen duen lan-multzoari ere deitzen zaio. Bi modutan gauzatzen da: ahoz eta idatziz.
Ahozko literatura
Ahozko literatura ahoz adierazten da; belarriz ikasten da eta oroimen kolektiboak gordetzen du. Suntsikortasun handia izan dezake eta iraunkortasun txikia; hala ere, oso aberatsa eta ugaria da. Gure herrian inguruko lekuetan baino garrantzi handiagoa izan du. Transmisioa ahoz egiten denean, eta oroimenak galtzeko arriskua zegoenean, idatzitzea lagungarri izan da edukia kontserbatzeko. Askotan anonimoa izaten da eta helburu estetikoa du. Oso loturik dago gizarteak eman zion bizitzaren errito, magia eta etikaarekin. Era askotako teknika erabili ohi dira; dinamikoa da.
- Transmisioa: belarriz eta belaunaldiz belaunaldi
- Anonimitatea: askotan egile ezagunik gabe
- Funtzioak: estetikoa, soziala eta didaktikoa
Idatzizko literatura
Idatzizko literatura idatziz adierazten da; irakur daiteke eta oroimenean gorde gabe ere iraun dezake. Oro har, beranduago finkatzen da eta urria izan daiteke komunak baino. Askotan egilea ezaguna izaten da eta lanek sinadura edo autorearen nortasuna izaten dute.
Ahozko literatura adibideak
Poesia
Poesiaren jatorria latinezko 'poesis' hitzetik dator; hitzaren bidez —prosaz nahiz neurtuz— edertasuna eta sentimendu estetikoa azaltzeko modua da. Poesiak ahozko tradizioan forma eta erritmo bereziak hartzen ditu.
Dekorazio-olerkiak
Dekorazio-olerkiak antzinako jatorria duten testu laburrak dira; sarritan joko edo jardueren parte izan dira. Eduki argirik edo gai zabalik erakusten ez dute, eta ezaugarri nagusiak dira errepikapena, soin-hitzak, onomatopeiak eta estilizazioa.
Kopla zaharrak
Kopla zaharrak gure ahozko literaturaren alderdirik aberatsenetako bat osatzen dute. Gaur egun indar gutxiago dute, baina jai egun edo bezperetan kantatzen dira oraindik. Berezitasunen artean daude: neurria (askotan lau lerrotako poema), neurri handikoak zein txikikoak, barne-egitura (batzuetan bi zatitan banatuta, atal sinbolikoa eta erreferentzia dituena) eta errepikapena.
Baladak
Baladak poema narratiboak dira, olerki itxura duten kontaketak. Batzuetan narratzaile batek kontatzen du istorioa, beste batzuetan elkarrizketaren bidez azaltzen da. Leku eta denbora jauziak maiz gertatzen dira. Xehetasun gutxi emanez, irakurlearen edo entzulearen intuizioari uzten diote bidea.
Bertsolaritza
Bertsolaritza doinu, neurri eta errima zehatzekin egiten den bertso-jarduna da, sarritan bat-bateko eta dinamikoa. Elementu nagusiak: doinua, errima (puntu amaieran soin-kidetasuna) eta prozesua (doinua aukeratzea, azken puntuari buelta ematea eta kantatzea).