Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Edvard Munch. Garrasi lana espresionismoaren adierazpen grafikotzat har daiteke. Wassily Kandinsky ere aipagarrienetarikoa izan zen. Berlingo “Der Sturm” (Ekaitza) aldizkariak joera berriaren oinarriak literaturara zabaldu zituen. XX. mendeko artista askok barne-begiradaz moldatu zuten kanpotik datorren errealitate isurikor eta kaotikoa.

Zinema eta espresionismoa

Robert Wiene-ren “Caligari doktorearen gabinetea” zinema espresionista klasiko bihurtu zen. Mundu espresionista erotismoz, suizidioz eta tiranoz gainezka dago.

Dadaismoa

Dadaismoa. 1916an, Zurichen Tristan Tzara-k Dada mugimendua sortu zuen. Lehen Mundu Gerran, poesiak Mendebaldeko kulturaren aurka arma gisa erabili behar zela uste zen: kultura-ondarea eta ikusmolde burgesaren...

Ez nago batere santu/katoliko

Ondoezik ibili

Ume gorria

Ume zapoa (gogorra, latza, krudela...)

A zer katua!

A zer aitzurra! (mozkorra)

Sasoian egon

Egoera fisiko onean egon

Goian zerua eta behean lurra bizi

Babesik gabe bizi, kale gorrian

Txunditurik utzi

Liluratuta utzi

Zirt edo zart

Bi aukeren artean bat hautatu beharra

Hitzez hitz

Hitzez hitzeko

Bat egin

Ados egon

Izerdi patsetan

Izerditan blai

Arian-arian

Pixkanaka-pixkanaka

Erdipurdi egin

Erdizka egin

Mela-mela

Blai-blai

Muturrez aurrera

Erortzeko era berezia

Handi-mandiak

Handikiak, jauntxoak

Ez gatz ez berakatz

Funtsik gabea

Burua joan

Zorabiatu

Pikotxean

Tottoriko (Pico)

Besoak antxumatuta eduki

Besoak uztarturik eduki (gurutzatuta)

Odola berotu

Sutu

Astarrak kumea egin arte

Oiloek txiza egin arte

Fusila garbitu

Kanpaia jo (

Euskaltzaindiaren Sarrera eta Historia

Erakundearen sorrera eta goiburua

Euskaltzaindia, “Ekin eta Jarrai” goiburua erabiliko zuen erakundea, 1999ko irailaren 21ean eratu zen.

Arantzazuko Biltzarra (1968)

Euskaltzaindiaren 50. urteurrena zela eta, 1968an Arantzazun burutu zen bilkura garrantzitsua. Bertan, euskara batua sortzeko bideari ekin zioten, eta hizkuntza idatziari buruzko arauak eta erabakiak hartu zituzten.

Euskaltzaindiaren Xedeak: Iker eta Jagon

Euskaltzaindiaren xedeak hizkuntza lantzea eta zaintzea dira. Xede hauetako bakoitzari sail bat dagokio: Iker eta Jagon dira sailen izenak.

Euskaltzainen Kategoriak

• Euskaltzain osoak: Erabakiak hartzeko botoa eta eskumena dute. Guztira hogeita lau dira, eta horien artean euskalki guztietako

Diptongoak eta hiatoak

• Diptongoak: Zuberoan ua > ai egiteko joera dago (Nor-Nork saileko zukako adizketan). Zuketan eta hitanoan au > ü egiten da. Ekialdeko euskaran ai > i egiten da (Izan, Edin eta Nor-Nork adizkietan) eta ai > ei ere gertatzen da.
• Hiatoak: u bokala a eta e bokalekin batzen denean, -i- bokal epentetikoa sartzen da tartean.
• Asimilazioak: Zuberoan i-u > u-u > ü-ü asimilazioa gauzatzen da.

Kontsonanteak eta bustidura

1. Kontsonanteak: Zubererak 6 kontsonante gehiago ditu (z, s, x, tz, ts, tx), bereziki /z/ eta /z/ txistukari ahostunak, maileguetan eta bokal artean.
2. /j/ fonema: Frantsesaren antzeko ahoskera du.
3. /h/ fonema: Hitz hasieran, bokal artean, eta l, n, r kontsonante ozenen ondoren agertzen da; herskari hasperenak

Erromantizismoa (1876-?)

1876an foruak galdu ziren eta soldaduskara joatea derrigorrezkoa bihurtu zen. Napoleonen garaian euskalkien mugak finkatu ziren. Iparraldean herri kulturarekiko (folklore eta kantu bildumak) interesa areagotu zen, herri bakoitzaren nortasuna aldarrikatuz.

• Ezaugarriak: Nia munduaren ardatz da, gizakiaren nagusitasuna nabarmentzen da eta izadiak garrantzia du sentimenduak lantzeko. Kristautasuna eta Erdi Aroarekiko zaletasuna dira nagusi.
• Egileak: Etxaun (Desertuko ihizik), Bilintx (Kontzezirentzat), Elizanburu (Ikusten duzu goizean) eta Iparragirre.

Sinbolismoa (1920-1940)

1931n Errepublika aldarrikatu zen, 1936an Gerra Zibila hasi eta Eusko Jaurlaritza sortu zen. 1937an, Francoren menpe, Jaurlaritza erbestera joan zen. XX....

Jon Mirande: Heterodoxia eta Abangoardia

Jon Mirande idazle heterodoxoa, poliglota, antisemita, antiklerikala, faxista eta antifrankista izan zen. Bere obran iritzi eta jokabide moral zein erlijioso bereziak landu zituen, hala nola paganismoa, estetizismoa eta aristokrazia. Haur besoetakoa lanean lirikotasun dotorea eta lexiko aberatsa erakutsi zituen.

Bigarren aldia: Abangoardia

Bere bigarren aldian, errealitate artistiko berria sortu eta teknika aldatu zuen:

• Generoen haustura eta intertestualitatea.
• Erlatibotasuna: irudimena eta fikzioa uztartuz.
• Hizkuntzaren gaitasunik eza komunikatzeko: hizkera berria.
• Deserrotzea.

Ramon Saizarbitoria: Modernitatearen Aitzindaria

Ordura arte euskaraz ez zeuden teknikak ekarri zituen:

• Narratzailearen lekukoa eta ikuspuntu

Lizardi eta bere Olerkigintza

Eraginak eta Aurrekariak

Lizardiren olerkia hain da pertsonala eta bere estetikaren hezurmamitua, zaila da inoren eraginak antzematea. Batzuen ustez, ez du aurrekaririk. Beste zenbaitek, ordea, Frantziako sinbolisten eragina azpimarratzen dute: Baudelairek bezala, korrespondentzien arteko bilakuntza egiten du, errealitatea sinboloen bidez sakonago ezagutu eta adierazi nahirik. Verlaine ere maisu izan zuela esaten da, olerkietan musikaltasuna bilatze-lanean.

Lizardiren Handitasunaren Gakoak

Argi dago Lizardi euskal lirikoetan handienetakoa dela, honako arrazoi hauek medio:

• Hizkera poetiko berria sortzeko hizkuntzak dituen aukerak baliatzen ditu.
• Hizkuntzaren erabileran duen malgutasuna aipagarria da: hiperbatona, zangalatraua,

XVI. MENDEA: XVI. mendean hasi ziren argitaratzen euskarazko lehenengo liburuak. Ehun bat urte lehenago moldiztegia asmatu zuten Alemania aldean. Aurrerapen honek izugarrizko bultzada eman zion kulturaren esparruari, oro har, eta liburugintzari bereziki. Europako zenbait tokitan Errenazimendua ari zen nagusitzen urte haietan. Grezia eta Erromako kultura klasikoen iturrietatik edan nahi da, gizona hartzen delarik munduaren erdigune eta neurritzat. Oraindik latina da mendebaldeko kultur hizkuntza; latinez kaleratuko dira libururik gehienak. Baina Europako zenbait herritako hizkuntzek ere urrats garrantzitsuak emango dituzte: italieraz, frantsesez, gazteleraz, ingelesez… Erlijioaren inguruan XVI. Mendean sortzen diren gatazkek ere azkartu egingo...

Mundua ezagutzeko moduak

Kontua ez da zer ikertzen den, nola ikertzen den baizik. Horren arabera, metodo zientifikoa erabiltzen duten alor guztiak zientziak dira.

Jorge Wagensberg zientzia-hedatzaileak (1998) emandako azalpenetan oinarrituta, errealitatea ezagutzeko moduak hiru nagusitan laburbil daitezke: ezagutza errebelatua, ezagutza artistikoa eta ezagutza zientifikoa.

Ezagutza errebelatua

Bi hatsarretan oinarritzen da: (1) errealitate osoa ezagutzen duen izaki bat bada (jainkoa); (2) izaki horrek bere ezagutzaren parteren bat errebelatzea erabakitzen du. Adibidez, kreazionista kristauek uste dute Jainkoak Biblian errebelatu zuela munduaren sorrera.

Ezagutza artistikoa

Konplexutasun mugagabeak irudikapen mugatu baten bitartez transmititzean datza...

Euskal Esaera Zaharrak eta Atsotitzak

Hona hemen gure kulturako jakinduria laburbiltzen duten atsotitz eta esaera zaharren bilduma:

• Alperra, beti lanpetuta.
• Arrazoi ez duenak, oihu handi.
• Askoren mina, tontoen atsegina.
• Asto batek baino bik gehiago dakite.
• Aurrean ez dagoena maisutua izan ohi da.
• Azeri zaharrak tranpan txiza.
• Bakoitzak bere gurutzea darama.
• Begi berdeak, dukeak eta erregeak.
• Beharrik gabe erosia, beti garestiegi.
• Beleari ere eder zaio bere ahotsa.
• Berak esan eta berak barre, arinaren seinale.
• Beti lanean ta kaka zorroan.
• Bizarrak ez du egiten gizona.
• Buztana lastozkoa duena, suaren beldur.
• Dakienak hartzen, dakienak ematen.
• Daukanak erakusten du.
• Ederra eta onak, bi dituk/n.
• Egurra: bi aldiz neurtu eta behin moztu.
• Emanak gatxik ez.
• Erretz txarrak,