Euskal Eleberrigintzaren Historia: Tradizioa eta Modernitatea

Euskal eleberrigintzaren sorrera tradizionala

Juan Antonio Mogelek Peru Abarka idatzi zuen 1802an, nahiz eta 1881era arte ez zen argitaratu. Bizitza tradizionalaren ikuspegi zehatza ematen du elkarrizketa-sorta baten bidez. Bi pertsonaia nagusi ditu: Peru baserritarra eta Maisu Juan.

XIX. mende amaierako eleberri erabatekoa

Lehen erabateko eleberria XIX. mende amaieran argitaratu zen: Txomin Agirreren Auñamendiko Lorea (1897). Euskal Herria kristautzeko lanak eta borrokak kontatzen ditu. Gero, Kresala (1906) eta Garoa (1912) idatzi zituen. Kresala-k Arranondoko bizimodua kontatzen du, Anjel eta Mañaxi gazteak elkarrekin nola ezkonduko diren azalduz. Pertsonaia irreal eta mitifikatuak sortu ziren. Bestalde, Jose Manuel Etxeitak Josetxo idatzi zuen 1909an.

Euskal eleberrigintzaren hastapen modernoak

Txillardegiren Leturiaren egunkari ezkutua (1957) argitaratu zen. Mundu-ikuskera berria, egitura-mailako berrikuntzak eta gai berriak ekarri zituen euskal eleberrigintzara. Baina kontatzeko erari dagokionez, benetako aldaketa Ramon Saizarbitoriaren Egunero hasten delako (1969) lanarekin etorri zen.

Obra nagusien azterketa

• Leturiaren egunkari ezkutua:
  • Protagonistak ez du zerikusirik baserriarekin.
  • Barne-sentimenduak eta ezinegonak islatzen ditu.
  • Heroi problematiko bat aurkezten du.
  • Mundua zailtasunez beteta dago.
  • Lau zati ditu: udaberria (maitasuna), uda (heldutasuna), udazkena (etsipena) eta negua (ilunpea).
• Egunero hasten delako:
  • Kokalekua eta pertsonaiak atzerritarrak dira.
  • Abortatu nahi duen neska eta berritsu anonimoa dira ardatz.
  • Hainbat ahots nahasten dira.
  • Pertsonaien barne-bakarrizketak agertzen dira.

XX. mendeko beste autore eta joerak

Beste autore batzuek, hala nola Anjel Lertxundik, Bernardo Atxagak, Joan Mari Irigoienek, Joxe Austin Arrietak eta Arantxa Urretabizkaiak, munduan landu diren literatura-teknikak eta baliabideak erabiltzen saiatu dira. Arantxa Urretabizkaiaren Zergatik panpox (1979) lanak honakoak nabarmentzen ditu:

• Intimotasuna eta lehen pertsona.
• Emakumearen ahotsa.
• Barne-bakarrizketa.

Eleberri Tradizionala vs. Eleberri Modernoa

Eleberri Tradizionala

• Gaiak: Euskara, fedea, euskal nortasuna eta ohiturak.
• Egitura: Kronologikoki ordenatua.
• Narratzailea: Lehen pertsona eta hirugarren pertsona orojalea.
• Erritmoa: Motela.
• Hizkuntza: Euskara garbia.

Eleberri Modernoa

• Gaiak: Askatasun pertsonala eta arazo sozialak.
• Egitura: Ez da beti kronologikoa.
• Narratzailea: Hirugarren pertsona objektiboa eta beste batzuk.
• Erritmoa: Motela eta bizia.
• Hizkuntza: Euskara hiritarra eta euskalkietako lexikoa.