Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

1. Zer da Euskal Pizkundea?

Euskal Pizkundea XX. mendearen lehen erdiko euskal kulturaren eta literaturaren berpizkundea izan zen, batez ere 1920ko hamarkadaren amaieratik 1936ra garatu zena. Helburu nagusietako bat euskarazko kultura eta literatura modernizatzea eta indartzea izan zen, euskara euskal identitatearen adierazpide nagusitzat hartuta. 1930eko hamarkadan, bereziki, euskal poesiak maila handia lortu zuen Lizardiren eta Lauaxetaren eskutik. Eta eleberrigintzan ere Txomin Agirre dugu aitzindari.

2. Testuinguru historikoa

Euskal Pizkundea XX. mendearen hasierako modernizazio-prozesuaren barruan ulertu behar da. Garai hartan:

• a) Euskal kontzientzia eta kulturarekiko interesa indartu ziren.
• b) Euskara kultura eta literatura hizkuntza gisa

Haur eta gazte literaturaren kontzeptua

Komunikazio historiko bat da, eta komunikazio hori leku eta garai zehatz batean gertatzen da. Hartzailea umea da. Kontzeptu honen gako nagusia da heldu batek haurrari begira idazten duela. Umea oraindik gauza asko ikasten ari denez, liburuek bere mundura eta ulertzeko gaitasunera egokituta egon behar dute. Hala ere, idazkerak ez du sinpleegia izan behar, hitz berriak ikasten laguntzeko erronka txiki bat ere izan behar duelako.

Azken finean, literatura honen helburu nagusia haurrari gozaraztea eta jolas egitea da. Haurrentzako liburu bat benetan ona denean, helduei ere asko gustatzen zaigu, baina haurrek ezin dituzte helduen liburuak ulertu oraindik txikiak direlako. Horregatik, ipuin hauek laburrak izaten...

Mara (Nerea Hernández, idazlea; Felix Fernández, ilustratzailea, 2019)

• Gaia: dolua. Mararen heriotzak Xabiren dolua dakar.
• Egitura: epistolarra, ipuin osoa Xabik bere lagunari idazten dion gutun bat delako.
• Amaiera: arazoa onartzearen bitartekoa (sasi-zoriontsua). Xabik ezin du bere arazoa guztiz konpondu, ezta Mararen heriotza atzera bota ere. Hala ere, ipuinak ez du amaiera guztiz triste bat irudikatzen, protagonistak bere sentimenduak

1. Euskara eta harrobia

1.1. Zergatik sentitu gaitezke euskaldunok harro?

Euskaldunok harro sentitu gaitezke euskara munduko hizkuntzarik zaharrenetakoa delako. Gainera, mendeetan zehar egoera zailak, debekuak eta beherakadak jasan dituen arren, gaur egunera arte bizirik irautea lortu duelako.

1.2. "Harrobia" eta "harrobiko jokalariak"

Zein da testuinguru honetan "harrobia"? Nor dira "harrobiko jokalariak"?

Testuinguru honetan, "harrobia" euskararen etorkizuna eta jarraitutasuna bermatzen duen oinarria da. "Harrobiko jokalariak" euskara ikasten eta egunerokoan erabiltzen duten gazteak eta ikasleak dira, hizkuntzari bizitza berria ematen diotenak.

2. Bernardo Atxagaren poema

(Hizkuntza arrotz batean idazten dut)

"...ez du neba-arrebarik munduko beste

Nafarroako hizkerak

Herriak: Leitza, Goldaratz (GOL), Iribas/Hiberri (HIR), Otsagi (OTS), Bidankoze (BID).

Arkaismoak

• Fonetika: *j- [j]: yai, yarri; -p pro f: pesta (galduz doan berrikuntza da); HIR: rtz kontsonante multzoa: bertze; OTS: -rz taldea: berze; BID: b sudurkariak; ezaitad (ez zait).
• Izen-morfologia: instrumentala -z: atzekoz; GOL: ablatiboan -ti erabiltzea: zubiti; OTS: mugagabean jokaturiko ISak: irur erriko gintzan; plural hurbila: laurok; BID: erakusle zaharrak -r: kaur; genitiboan ene; soziatiboan -ki; beroriketa: orrek; etaz (haiez).
• Aditz nagusia: OTS: -te zaharra: argiten; moduzko eran -rik; BID: e- aurrizkia aditzetan: ekus; -iten atzizkia: emoiten; aditz-izenean ez dago -tze berririk: erorten.
• Aditz laguntzailea: iraganean -e-

Fatalismoaren ustea

Bide bat dago zin dena gure patua (destinoa).

Ezin dugu ezer egin gure patuaren (destinoaren) aurka.

Zerbait egin dezakegu gure patuaren (destinoaren) aurka.

Fatalismoak ez du esan gure askatasunari buruz.

Ez gara batere askeak, dioen hori da fatalismoaren baieztapena.

Guztiz askeak bagara, dioen hori ere bai.

Ikusi dugun bezala

Mitoak beti izan dira gezurrak.

Biologiak ez dauka inolako zerikusirik mitoetan.

Biologiak zerikusi handia badauka mitoetan.

Ekintza bat etikoa izateko

Egilea askea ez da izan behar.

Egilea erantzulea izan behar da.

Aurreko bi esaldiak egiazkoak dira.

Determinismo biologikoaren ustea

Biologiak ez dauka zerikusirik egiten dugunarekin.

Ezin dugu ezer egin biologiaren aurka.

Zerbait egin al da biologiaren baldintzen...

Gabriel Aresti eta Euskararen Literatura Batasuna

Gabriel Aresti izena beti agertuko da euskararen literatura batasunarekin.

Literatura mundua aldatzeko gaia zela uste ez idatziz zuen Gabriel Arestik eta bere lanak garrantzi handia hartu zuen, poesiaren eta antzerkiaren bidez bere ideiak gizarteratuz ituelarik frankismoaren aurka eta frankismoak eraikitako gizarte moldeen aurka.

Euskaltzaindian ere, euskara batuaren inguruko eztabaidetan parte hartu zuen, Arantzazuko bilkuran, sektore tradizionalista itxienaren aurrean batuaren aldeko aldarrikapen sutsua eginez. Horregatik, baita gizarte gaiekikobere ikuspegi aurrerakoiagatik eta bere euskaldun berri izaera harro aldarrikatzeagatik, oso gaizki hartu zuten sektore horiek.

Gazteek ez zekiten euskaraz...

Lan arriskuak: lanlekuetan

Definizioa

Lantokian bertan lana egiteko egon beharreko lekuan ematen direnak.

Arrisku eta ondorio ohikoenak

Pertsonen eta objektuen erorketak, oinezkoen harrapatzeak, kolpeak, ebakiak.

Prebentzio neurriak

Instalazioen eraikitze egokia: eremu handiak, mantentze lanak egitea, txukuntasuna, etab.

Lan ekipamenduak

Definizioa

Lanean erabiltzen diren lanabes, makina, ibilgailu edo garraio bideak erabiltzerakoan emandakoak (eskuzkoak nahiz motordunak).

Arrisku eta ondorio ohikoenak

Gorputz atalen harrapatzeak, kolpeak, ebakiak, partikula edo likidoen jaurtiketa, gortasuna.

Prebentzio neurriak

Ekipamenduen diseinu eta mantentze egokiak, langileak prestakuntza jasotzea, babes ekipamenduak erabiltzea, kalitate eta segurtasun proba gainditu...

Euskarazko Hitz Arkaikoen Hiztegia

Dokumentu honek euskarazko hitz arkaiko eta mugakideen zerrenda bat eskaintzen du, bakoitza bere esanahiarekin. Hitz hauek euskara klasikoko testuetan aurki daitezke.

A-tik G-ra

• Gatigatu: trabatu
• Kurulloa: kurriloa
• Diotsa: esaten dio
• Ongina: ongilea

Z eta B arteko hitzak

• Zorko: zorizango
• Aloger: sari
• Bagagoz: bagaude
• Potin: batel
• Be: ere
• Begoala: bazegoela
• Triketa: sarea lotzeko
• Eskota: soka mota
• Tosta: txalupako jarlekua

O eta U hitzak

• Otzara: saskia
• Itandu: galdetu
• Geuntsan: genion
• Ustekida: konfiantza
• Otuko jakon: bururatu
• Dau: du
• Esaeuskun: esan zigun
• Azkortuteagaitik: adoretzeagatik
• Orpozik: oinutsik
• Erramoak: arraunak

N eta Z hitzak

• Neban: nuen
• Arrenetan: otoitzean
• Done: santu
• Geuntsazan: genizkien
• Zabunetan: kulunketan
• Destainazkoa:

Informazio zuzenbidearen kontzeptua

Informazio zuzenbidea ordenamendu juridikoaren atal bat da, eta hedabideen bitartez egikaritzen den informazio askatasuna da bere gai nagusia. Hiru zatitan banatuko dugu informazio zuzenbidearen definizioa:

Ordenamendu juridikoa

Arauek osatzen dute. Objektu abstraktua da, arauak bizitzaren eta gizarte-mugimenduaren ondorioz sortzen direlako.

Ordenamendu juridikoak bi osagai ditu funtsean:

• Arauak: idatzizko arauez gain ohiturazkoak daude. Izan ere, arau guztien jatorrian ahozko arauak daude. Arau kategoria desberdinak daude.
• Zuzenbideko printzipio orokorrak: modu askotan agertzen dira. Zuzenbideko printzipio orokorrak hiru modutan agerdaitezke: 1. arau baten barruan, 2. Konstituzio Auzitegiak zein beste epaitegietan