Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Pedro Ignazio Barrutiaren Acto para la Nochebuena Antzezlanaren Edizio Kritikoa

Sarrera

Pedro Ignazio Barrutia Arrasaten jaio zen 1682an. Notario lanak egin zituen Arrasaten. Berarena da ezagutzen dugun lehen euskal antzerki lana, Acto para la Nochebuena (Gabonetako ikuskizuna), uste denez XVIII. mendearen hasieran idatzia, ekialdeko bizkaieraz. Antzezlana oro har euskaraz idatzita egon arren, akotazioak gazteleraz daude. Eskuizkribua Joan Carlos Gerra euskalari arrasatearrak aurkitu zuen XIX. mendearen bukaeran.

Grafiari dagokionez, originalean hainbat aldaketa eman ondoren, gerora, Azkuek Euskalzale aldizkarian argitaratu zuen lehenengo aldiz. Jarraian, originala galdu egin zen. 1960. urtean, Arestik Azkuek egindako lanaren ildotik, berriz argitaratu...

Euskal Literaturaren Historia: Oztopoak eta Garapena

Liburugintzaren historia ardatz hartuta, euskal literatura idatziak historian zehar hainbat oztopo izan ditu:

• Hizkuntza-egoera: Euskara ez da Euskal Herriko biztanle guztien hizkuntza izan, eta bizitza sozial eta ofizialetatik aldendua egon da, beste hizkuntzen menpe.
• Banaketa Politikoa: Euskal Herriaren banaketa politikoak literaturaren garapen desberdina ekarri du. Hegoaldean, literatura Iparraldean baino 250 urte beranduago garatu zen.
• Euskalkien Muga: Batasun politiko ezak euskalkien mugak areagotu zituen. Euskara Batua ez zen 1970eko hamarkadatik aurrera arte indartu.
• Faktore Soziopolitikoak: Banaketa politikoak, euskalkien bereizketak, euskal eskolen faltak eta gorabehera soziopolitikoek

1. Ezaugarri Fonetiko-Fonetologikoak

Batez ere fonologiak egiten du Zuberoako euskara berezi. Hona hemen azterketa zehatz bat:

1. Bokalak

1. Euskara zuberotarrak bost fonema bokalikoaz gain (/a, e, i, o, u/), seigarren soinu bat ere badu: /ü/. Testuinguru foniko jakinetan gertatzen da eta ez du fonema baliorik, hau da, ez du hitzaren esanahia aldatzen: Bürü, Mündüan...
2. Bokal alternantziak.

• o > ü bilakaera da zuberotarraren berrikuntzen artean nabarmenena, gaskoiak eragindakoa. /ü/ ahoskerak Zuberoan eta Amiküze eskualdean du indarrik eta maiztasunik handiena: entzün (16), gaztetarzün (3), Mündüan (13)...
• Aurrekoarekin batera o > u gauzatu da. Ipar Euskal Herri osoan eta Nafarroako ipar-mendebalean zabaldu da, baina indarrik eta maiztasunik

Euskal nobelaren aurrekarien artean Juan Antonio Mogelen "Peru Abarka" dugu, 1880an argitaratu zen. Peru Abarka beraren eta Maisu Juanen arteko solasaldia du oinarri, helburu didaktikoekin idatzita dagoelarik.

1883an Sabino Arana Goik aldarrikatu zuen "Euskotarren aberria Euzkadi da". Euskarazko literaturaren helburu nagusia Euskal Nazioaren oinarriak ezartzea eta sustatzea zen garai hartan.

50eko Hamarkadako Literatura

Belaunaldi gazte inkonformista eta berritzaile bat agertu zen Euskal Herrian 1958 inguruan. Literatura gizakiaren izateaz eta gizarteaz arduratzen hasi zen.

Narratiba

Kontakizuna, gorabehera etengabean murgildurik eta historian zehar garatuz doazen pertsonaia konplexuen bidez adierazten diren barne-korapilo, zalantza eta larriminek...

Nor kasua

Nor-Nork kasua

Nor-

XVIII. Mendea Iparraldean: Sarrera

Gehienak elizgizonak dira oraingoan ere. Baina ez dago Sarakoaren moduko talde esanguratsurik. Mendea gorabehera handikoa suertatzen da. Borboien agindupean jarraituko du Ipar Euskal Herriak. Baina ehun urte horietan aldaketak daude Frantziako Iraultza bortitzaren ondorioz. Gerrak, alde batetik, foruen deuseztapena eta, bestetik, Estatu frantses berriaren antolamendu bateratua ezarriko zaie hiru probintziei. XVIII. mendea Ilustrazioaren garaia, jakinmin orokorraren eta Entziklopediaren sasoia dugu. Arrazoiaren nagusitasuna aldarrikatzen da; gizabanakoaren balioa azpimarratzen; zientzia eta teknikaren ahalmena sinesten. Ideia berriok gutxitan izango dute oihartzuna Iparraldeko euskal idazleen artean. Argitaratzen...

UNIBERTSALISMOAREN HAUSTURA ETA ZIBILIZAZIOA

UNIBERTSALISMOAREN HAUSTURATIK abiatuta, XX. mendeko zibilizazioa, Euskal Herria barne, ezin da ulertu kulturaren bi adar nagusi hauek kontuan hartu gabe:

• Tradizio Klasikoa (Grezia-Erroma)
• Tradizio Biblikoa (Elizaren eskutik)

Bi adarrek porrot egin zuten, bai arrazonamenduaren arloan, bai sinesmenaren arloan, giza arazo guztiei erantzuteko asmoetan. XVI. mendean, Lutherrek Erreforma jarri zuenetik, krak egin zuen Mendebaldea batzen zuen lotura nagusiak: Eliza Katolikoa eta gizarte fededunari erlijioak eskaintzen zion unibertsaltasuna. Tradizio Klasikoari berdintsu gertatu zitzaion, Antzinaro klasikoaren ezaugarri ziren arrazoimen, argitasun eta giza balioen aldezpena egin arren.

MITOLOGIA BERRIAREN BILA

Hizkuntzen Berdintasuna

Laburpena: Askotan, hizkuntza batzuk baliogabetzat jotzen dira, beste batzuk goi mailakotzat hartzen diren bitartean. Euskarak ere bi ikuspuntu kontrajarri izan ditu:

• Larramendiren jarraitzaileek goraipatu egin zuten.
• Unamuno eta beste batzuek akats moduan hartu zuten.

Bi ikuspegiak okerrak dira, hizkuntza guztiak berdinak direlako. Haien garapen-maila beste kontu bat da, inguruko faktoreek baldintzatua.

Sarrera

1. Hizkuntza batzuk baliogabeak dira eta beste batzuk goi mailakoak.
2. Euskarak bi pentsamendu izan ditu.

Antitesia Argudiatu

1. Euskararen goresmena: euskaldunek euskara bultzatzeko.
2. Ezeztapena: euskara miresteko objektu hutsa litzateke.
3. Euskararen gutxiespena: euskara instrumentu axolagabea da, ez dauka garrantzi handirik.
4. Ukapena:

Bizkarsoro filma ikusi ondoren, gure iritziak eta hausnarketak elkarrekin partekatu eta eztabaidatu ditugu. Ikuspuntu desberdinak alderatzean, denok bat gatoz filmak hainbat gai lantzen dituela, baina guztien artean lotura argi bat dutela: euskararen aurkako jazarpena eta horrek pertsonen bizitzan eta harremanetan dituen ondorioak. Filmaren bidez, beldurrak, gizartearen presioak eta diskriminazioak pertsonen erabakietan eta harremanetan duten eragina ikus dezakegu. Izan ere, hizkuntza bat erabiltzea debekatzen denean, ez dira hitzak bakarrik galtzen, baizik eta hizkuntza horren bidez transmititzen diren bizipenak, ohiturak eta identitatea ere arriskuan jartzen dira. Horregatik, garrantzitsua iruditzen zaigu gertatutakoa ulertzeaz gain, egoera...