Euskal Pizkundea: Historia, idazleak eta lan nagusiak

1. Zer da Euskal Pizkundea?

Euskal Pizkundea XX. mendearen lehen erdiko euskal kulturaren eta literaturaren berpizkundea izan zen, batez ere 1920ko hamarkadaren amaieratik 1936ra garatu zena. Helburu nagusietako bat euskarazko kultura eta literatura modernizatzea eta indartzea izan zen, euskara euskal identitatearen adierazpide nagusitzat hartuta. 1930eko hamarkadan, bereziki, euskal poesiak maila handia lortu zuen Lizardiren eta Lauaxetaren eskutik. Eta eleberrigintzan ere Txomin Agirre dugu aitzindari.

2. Testuinguru historikoa

Euskal Pizkundea XX. mendearen hasierako modernizazio-prozesuaren barruan ulertu behar da. Garai hartan:

• a) Euskal kontzientzia eta kulturarekiko interesa indartu ziren.
• b) Euskara kultura eta literatura hizkuntza gisa indartu nahi izan zen.
• c) Aldizkari, egunkari eta kultur erakunde berriak sortu ziren.
• d) Euskaltzaindia 1919an sortu zen, eta euskararen ikerketa eta normalizazioa bultzatu zituen.
• e) Eusko Ikaskuntza 1918an sortu zen.
• f) 1928an Euskaltzaleak elkartea sortu zen, euskal kultura eta literatura sustatzeko.
• g) 1930etik aurrera Eusko Olerki Egunak antolatu ziren, euskarazko poesia sustatzeko eta indartzeko.

Amaiera: 1936ko Gerra Zibila

Pizkundearen garapena 1936ko Gerra Zibilak eten zuen. Idazle eta kultur eragile askok erbestea edo kartzela jasan zuten, eta Aitzol eta Lauaxeta fusilatu egin zituzten. Euskararen erabilerak ere errepresioa jasan zuen gerraostean.

Data garrantzitsuenak

Gogoratu hurrengo datak:

• 1918 → Eusko Ikaskuntza sortu.
• 1919 → Euskaltzaindia sortu.
• 1928 → Euskaltzaleak sortu.
• 1930 → Lehen Eusko Olerki Eguna.
• 1931 → Lauaxetaren Bide barrijak.
• 1932 → Lizardiren Bihotz-begietan.
• 1935 → Lauaxetaren Arrats beran; Orixek Euskaldunak amaitu.
• 1936 → Gerra Zibila; Euskal Pizkundearen etenaldi nagusia.
• 1937 → Lauaxeta fusilatu zuten.
• 1950 → Orixeren Euskaldunak argitaratu zen.

3. Euskal Pizkunde garaiko idazle nabarmenak

Euskal Pizkunde garaian, eleberrigintzaren aitzindari eta aurrekari garrantzitsu gisa dugu Txomin Agirre.

3.1. Txomin Agirre (euskal eleberriaren "aitabitxia")

Txomin Agirre (1864-1920), Domingo Agirre Badiola izenez ere ezaguna, Ondarroan jaio eta Zumaian hil zen euskal idazle eta apaiza izan zen. Tradizio kritikoan euskarazko lehen eleberrigileetako bat eta euskal eleberrigintzaren aitzindaria dela hartu izan da. Euskaltzaindiak ere euskaltzale eta idazle garrantzitsu gisa jasotzen du. Pentsamendu erabat erlijiosoa du eta sabindarra da (EAJren nazionalismoa). Bere kezka adierazten du hirietara heltzen ari zen modernitateaz (industria eta bizimodu laikoa), eta euskaldunen galbidetzat hartzen zuen hori. Horregatik baserri eta arrantza mundua indartzen ditu, gizon-emakumeen arteko maitasun erlijiosoa eta formala, pertsonaia "onak".

Euskal Pizkundearen aurreko belaunaldikoa izan arren, Pizkundearen literaturan oinarriak ulertzeko ezinbesteko idazlea da. Izan ere, euskarazko eleberrigintza sendotu zuen eta ondorengo idazleentzat bidea prestatu zuen. Herri-hizkera aberatsa erabiltzen du (euskara batua ez zegoen oraindik), maila jasoa eta dotorea. Metaforak beti naturatik hartuak dira. Deskribapen ugari eta erdaldunak ere egiten ditu: paisaiak, jauntxoak, itsasontziak, baserriko tresnak...

Bere literatura

Txomin Agirreren literaturan euskal bizimodua, ohiturak, fedea, familia, tradizioa eta euskal gizartea dira gai nagusietako batzuk. Bere lanetan bi giro agertzen dira bereziki:

• Kostaldeko mundua eta arrantzaleen bizimodua → Kresala
• Baserri giroa eta nekazaritza-mundua → Garoa

Bere estiloa

Bere literaturak ohitura-literaturarekin lotura handia du, hau da, ohitura-eleberriagatik da nabarmen. Euskal bizimodu tradizionala erakusten du, askotan modu idealizatuan eta ikuspegi moralizatzailearekin.

Bere lan nagusiak

Auñemendiko lorea (1898)

• Bere lehen eleberria da.
• Eleberri historikoa da (ez da ohitura eleberria!).
• Erdi Aroko Euskal Herrian kokatzen da.
• Kristautasunaren inguruko gaiak agertzen dira.
• Bizkaieraz idatzita dago.
• 1898an argitaratu zen.

3.2. Pizkundeko poeta nagusiak

3.2.1. Xabier Lizardi

Jose Maria Agirre, "Lizardi" (1896-1933) garaiko poeta nagusietako bat da.

Ezaugarriak: poesia intimista eta lirikoa; natura oso garrantzitsua; barne-mundua eta sentimenduak; heriotzaren eta denboraren inguruko gogoetak; euskara literario landua. Batez ere gipuzkeraz idatzi zuen. Sinbolismoaren eta post-sinbolismoaren eragina dauka. Euskal identitatearekiko kezka agertzen da.

Lan nagusia: Bihotz-begietan (1932), euskal poesia modernoaren garapenean oso garrantzitsua den liburua.

3.2.2. Lauaxeta

Esteban Urkiaga "Lauaxeta" (1905-1937, fusilatua izan zen) beste poeta nagusia da. Lizardirekin batera, euskal poesia modernizatu zuen.

Ezaugarriak: poesia modernoa; Europako literaturaren eragina; modernismoaren eta garaiko joera poetikoen eragina; maitasuna, natura, heriotza eta aberria gaiak; euskara literario landua. Batez ere bizkaieraz idatzi zuen. Irudi poetiko eta sinbolismo ugari. Lauaxetaren poesiak, Lizardirenak bezala, literaturaren autonomia bilatzen zuen.

Bere lan nagusiak: Bide barrijak (1931) eta Arrats beran (1935).

3.2.3. Nikolas Ormaetxea "Orixe"

Nikolas Ormaetxea "Orixe" (1888-1961) ere oso garrantzitsua da. Lizardi eta Lauaxeta baino tradiziozaleagoa eta klasikoagoa izan zen.

Bere ezaugarriak: tradizio klasikoaren eragina; erlijioaren presentzia; euskal tradizioa eta herri-kultura; poesia epiko eta narratiboarekiko joera; euskara oso landua.

Lan garrantzitsuena: Euskaldunak (1935). Poema hau 1935ean amaitu zuen, baina 1950era arte ez zen argitaratu. Aitzolek euskal poema nazional baten moduan ikusten zuen.

Garai hartan, beraz, literaturaren funtzioari buruzko eztabaida zegoen: literaturak batez ere herria eta euskal identitatea sustatu behar ote zituen, edo literatura autonomoago eta modernoagoa egin behar ote zen.

3.2.4. "Aitzol": Pizkundearen eragile nagusia

Jose Ariztimuño "Aitzol" (1896-1936) Euskal Pizkundearen pertsonaia garrantzitsuenetako bat izan zen. Ez zen soilik idazlea; kultur eragilea, literatura sustatzailea eta kritikoa ere izan zen.

Eusko Olerki Egunak bultzatu zituen; euskal poeten lana zabaldu zuen; aldizkari eta egunkariak sustatu zituen; euskarazko literatura euskal identitatearen oinarrietako bat izatea nahi zuen.

Bere inguruan bildu ziren garaiko hainbat idazle eta kultur eragile. Aitzolek literatura herriaren zerbitzura egotea nahi zuen. Bereziki interesatzen zitzaion poesia: oso herrikoia, euskal tradizioarekin lotua, euskal identitatea indartuko zuena, herriaren kontzientzia pizteko gai izango zena.

Beste idazle eta kultur eragile batzuk

Euskal Pizkundea ez zen soilik poesia izan.

• Antzerkia: Toribio Alzaga, José Artola eta Valeriano Mocoroa izan ziren euskal antzerkiaren garapenean aritu zirenetako batzuk.
• Ahozko literatura: Manuel Lekuona oso garrantzitsua izan zen euskal ahozko literatura eta folklorea bildu eta aztertzeko.

4. Txomin Agirreren eleberriak

Kresala (1906)

Hau da Txomin Agirreren lanik ezagunenetako bat. Eleberria Ondarroako arrantzaleen munduan kokatzen da. Agirrek fikziozko Arranondo izena erabiltzen du herria izendatzeko. Kostaldeko bizimodua, ohiturak eta gizarte-harremanak erakusten ditu. Arrantzaleen bizimodua kontatzen du.

Bi pertsonaia nagusi daude: Mañasi (emakume gazte eta zintzoa) eta Joxe (arrantzale gaztea). Haien maitasun-istorioaren bidez, itsasoko lan gogorra eta arrantzaleen arteko elkartasuna adierazten du.

Sinbolismoa: itsasoak indarra, arriskua eta garbitasuna sinbolizatzen ditu. Hiriko elementu kutsatzaileetatik urrun dagoen mundua da.

Ezaugarri nagusiak:

• Kostaldeko giroa
• Arrantzaleen bizimodua
• Euskal ohiturak
• Maitasun istorioa
• Erlijioa eta moralitatea
• Tradizioaren defentsa
• Bizkaieraz idatzia

Garoa (1912)

Agirreren eleberririk garrantzitsuenetako bat da eta euskal eleberriaren gailurretako bat bezala hartu izan da. Baserri giroan kokatzen da, Oñati inguruko mendietan, eta gipuzkeraz idatzita dago.

Protagonistetako bat Joanes da, eleberriko ardatza. Baserritar zaharra da, jakituna, erlijiosoa eta oso langilea. Euskaldun idealaren prototipoa, baserritar eta artzain tradizionalaren eredua.

Mezu nagusia: baserria da euskal esentziaren "gotorlekua". Kanpoko ideiek (hirikoek) familia eta tradizioa (ohiturak) apurtzen dituzte, eta baserriko bizimoduari eutsi behar zaio horretatik babesteko.

Ezaugarri nagusiak:

• Baserri-giroa
• Nekazaritza eta artzaintza
• Euskal ohiturak
• Familia eta erlijioa
• Tradizioa
• Euskal bizimoduaren defentsa
• Gipuzkeraz idatzita

Joanes pertsonaia euskal nortasun tradizionalaren eredu gisa aurkezten da: kristaua, euskarari oso lotua eta baserriari atxikia.

5. Txomin Agirre eta Euskal Pizkundea

Hemen kontuz ibili behar dugu: Txomin Agirre 1920an hil zen, eta Lizardi eta Lauaxeta bezalako Pizkundeko olerkari nagusiak geroagoko belaunaldikoak dira. Beraz, Txomin Agirre Pizkundearen aurreko belaunaldiaren eta Pizkundearen arteko lotura bezala ulertzea egokia da. Bere ekarpena batez ere euskal eleberrigintza sendotzea izan zen. Euskal Pizkundeko beste egileekin alderatuta:

• Txomin Agirre → eleberria eta ohitura-literatura
• Lizardi → poesia lirikoa eta natura
• Lauaxeta → poesia modernoa eta Europako eraginak
• Orixe → poesia tradizionalagoa eta epikoa
• Aitzol → kultur eragilea eta Pizkundearen sustatzailea