DBH mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Fixismoa: Espezieen Jatorri Estatikoa

Fixismoa gizakiaren eta espezieen sorrerari buruzko teoria da, hauen sorreratik aldaketarik jaso ez dutela dioena. Ez du onartzen espezieen itxura aldatzen joan daitekeenik, ezta beste batzuk sortu daitezkeenik ere. Bizidunak sortu zirenetik ez direla aldatu defendatzen du. Ikuspuntu erlijiosoek ikuspegi fixistak bultzatu dituzte.

Aristoteles: Fixismoaren Oinarriak

Aristotelesek fixismoari oinarri sendoa ezarri zion, eta horri esker sakon sustraitu zen. Espezieen sailkapena sortu zuen.

Lineo: Sailkapena eta Eboluzioaren Haziak

Lineo (1707-1778), suediarra, izaki bizidunak genero eta espezieetan sailkatu zituen. Hala eta guztiz ere, genero bereko espezieen artean eboluzio bat egon zela onartu zuen fosilak aurkitu...

Sarrera: Informazio-Trukearen Jatorria

Gizakiak bere kideen bizitza ezagutzeko duen jakin-mina izan da informazio-trukaketaren eragilerik nagusiena.

Prentsa Idatziaren Hastapenak

Erroma Zaharra (K.a. II. eta I. mendeak)

Inperioak eman nahi zuen informazioa oholtxoen bidez jakinarazten zitzaien herritarrei. Herriko plazan jartzen zen.

Erdi Aroa: Ahoz Ahoko Transmisioa

Informazioa ahoz pasatzeko joera nagusitu zen. Koplariek zerikusi handia zuten, literatura genero bereziez baliatuz hedatzen baitzuten informazioa.

XII. eta XIII. Mendeak: Annales

Annales sortu ziren. Hirietan urtean zehar jazotako gertakariak azaltzen ziren.

Berpizkundea eta Avvisi

Erromatarrek erabilitako komunikazio idatzirako bitartekoak indartu ziren.

Venezian avvisi izeneko aldizkaria...

Kazetaritzaren zeregina interes publikoa duten albisteak hartzea, lantzea eta komunikabideetan hedatzea da; informatzeko, hezteko eta jostatzeko xedez. Literaturaren egitekoa mundua ikertzean datza, eta errealitatea eta fantasia barnebiltzen duen ikuspegi hori hitz ederrez azaltzean. Funtzioak desberdinak dira, baina biak hurbildu egiten dira kazetaritzan balio estetikoa gailentzen denean. Kazetaritza-lan bat literario dela esaten dugu informazioa landua ez ezik, irizpide eta balio estetikoek ere aparteko presentzia dutenean.

Kazetaritza Generoak

Hurrengo azpiataletan kazetaritza-genero nagusiak aztertuko dira:

Kronika

Egitura narratiboa du, orden kronologikoa jarraituz. Ikuspuntuari dagokionez, subjektiboa da: kazetariak komentarioak ere egiten...

1936an, lehen Autonomia Estatutua onartu eta Eusko Jaurlaritza sortu zen.

XX. mendeko kultura-mugimenduak

Europan, bigarren hamarkadan, abangoardiak sortu ziren (besteak beste: ultraismoa, dadaismoa, espresionismoa eta surrealismoa).

Euskal Herriko kultur ekimenak

XX. mendeko lehen hiru hamarkadetan, euskara erabiltzearen aurkako legeak garatu ziren. Aldi berean, erdaldun asko etorri ziren industrietan lan egitera eta Primo de Riveraren diktadura ezarri zen. Hala ere, mugarri garrantzitsuak egon ziren:

• 1914: Lehen ikastola Donostian eta lehen eskola-liburuak sortu ziren.
• 1918: Euskaltzaindia sortu zen, Resurreccion Maria Azkue buru zela.

XX. mende hasierako prosagintza

Literaturaren pizkundea gertatu zen, bi genero nagusitan banatuta: ipuina eta eleberria....

Menderakuntza: Perpaus Sintaxia

Menderakuntza: Menderakuntza perpaus bat beste baten barruan txertatzean datza. Txertatutako perpausari mendekoa esaten zaio, eta perpaus nagusiaren osagai bilakatzen da. Nagusia eta mendekoa ez dira maila berekoak. Perpausak lotzeko alborakuntzaz edo juntagailuaz lotzen dira. Menderakuntzan, menderagailuekin lotzen da. Menderagailuak aurrizkiak edo aditzaren alboan jarritako hitzak dira, eta mendeko perpauseko aditzari eransten zaizkio. Mendeko aditza, bestetik, jokatua edo jokatugabea izan daiteke.

Mendeko Perpausak eta Menderagailuak

Mendeko perpausak hainbat motatakoak izan daitezke, haien funtzioaren arabera:

• Perpaus osagarriak: -ela/enik.
• Perpaus ergatiboak: -en.
• Denborazko perpausak: -enean.
• Moduzko perpausak:

Euskal Gramatika: Morfologia eta Sintaxia

Aditz Jokoei Lotutako Morfemak:

• Konpletiboa: -(e)la, -(e)nik, -t(z)ea, -t(z)eak, -t(z)eari, -t(z)eko…
• Zehargalera: -(e)n, -ea… -n, -n ala ez

Denborazkoak:

• Aurrekotasuna: baino lehen(ago), aurretik, orduko…
• Gerokotasuna: eta gero, ondoren, ostean, -takoan/-dakoan, -nez gero…
• Berehalakotasuna: bezain laister, bezain pronto, bezain arin eta berehala, -(e)neko/-(e)nerako…
• Aldiberekotasuna: -(e)nean, -(e)n bitartean, -(e)n artean, -t(z)ean, -t(z)erakoan, -t(z)eaz batera…
• Maiztasuna: -(e)nean, -(e)n bakoitzean, -(e)n gehienetan, -(e)n guztietan, -(e)n guztian, -(e)n aldiro…
• Erlatibozkoa: -(e)n, -tako (-dako), -(r)iko

Moduzkoa eta Konparaziozkoa:

• Moduzkoa: -(e)n bezala, -(e)n moduan, -(e)n legez, -(e)n antzera,

Etorkizunerako erronkak

Zenbait pauso eman dira genero-desberdintasunaren eta sexismoaren aurkako borrokan, baina oraindik ez gara iritsi genero-berdintasun osora. Lan-munduko desberdintasuna ezaugarri adierazgarria da, baina esan behar da gizonek emakumeek baino baliabide sozial gehiago dituztela eta kontrolatzen dituztela oraindik (denbora, boterea…). Hortaz, arazoa ez da desberdintasun hutsa, desberdintasun hierarkiko bat baizik; arrak emeez baliatzen direla esan daiteke. Batzuen ustez, oso zaila da desberdintasun eta hierarkia horiek ekiditea, naturak inposatzen dituen baldintzekin topo egiten dutelako. Gure ustez, horren aurka borroka daiteke eta borrokatu beharra dago; azalpen biologiko horiek ez lukete legitimatu edo azaldu behar desberdintasun...

Ilustrazioko Prosa

Zientzia tratatuak, azalpen eta didaktika lanak, saiakerak, kritikak edo argudio edo iritzi lanak aztertzen ditugu, eta badago mailaketa bat beraien artean.

Nobela Ideologikoa

Ilustrazioko pentsalari nagusi guztiek idatzi dute nobela ideologiko bat, euren ideiak transmititzeko tresna dena:

• Montesquieuren Gutun pertsiarrak
• Voltaireren Zadig, Candido eta Inuzentea nobelak
• Dideroten Jacques fatalista
• Rousseauen Emilio edo irakaskuntza eta Julie edo Heloisa berria

Nobela hauetatik alderdi batzuk nabarmentzekoak dira:

• Montesquieuren eta Voltaireren lanetan karga kritikoa nabarmena da.
• Rousseauen Emilio edo irakaskuntza didaktikoa da.
• Dideroten Jacques fatalista eta Rousseauen Emilio edo irakaskuntza-n sentimenduen garrantziak Erromantizismoa

Alegiak

Alegiaren fenomenoa XVII-XIX. mendeetan ezagutzen du gure literaturak. Euskal alegilariek greko klasikotik, latinetik, eta gaztelania eta frantsesetik obrak itzuli edota ederki asko egokitu izan dituzte. Alegiak fantasiaz beteriko narrazio laburrak dira. Ezaugarri nabarmenetarikoa animaliak pertsona bihurturik aritzea da. Helburu satiriko eta moral-zuzentzailea dute; eta irakaspenaz bultzatzen dira. Arreta handia jarri dute hizkuntza erraza eta ulergarria izan dadin, helburua, beti ere, pedagogikoa baita. Alegilariak (gizonak denak) itzultzailetzat jotzen badira ere, zuzenagoa da guztiak ere itzultzaile-egokitzailetzat hartzea.

Euskal alegilariek bertsoz nahiz prosaz jardun izan dute.

Alegilari aipagarriak

Aurrendaria Esopo da. Esan liteke...

Lore Jokoak: Jatorria eta Garrantzia

Lore Jokoak Antonie d'Abbadia zientzialariak eratu zituen lehenbiziz 1853an, Lapurdiko Urruñan, euskal jai gisa. Mugaz bestalde, 1879an, Elizondon ere ospatu ziren. Geroztik, Euskal Herriaren alde askotan ezagutu zituzten jai hauek, nahiz eta pixkanaka Hegoaldea Iparraldeari nagusitu zitzaion. Lore Jokoak jaialdi moduko kultur ospakizunak ziren, herriaren nortasuna sustatzeko. Saritutako lan onenak Donostiako Euskal-Erria aldizkarian argitaratzen zituzten. Iparraldean, Jean Baptiste Elissamburu eta Jean Barbier dira ezagunenak. Hegoaldean, Felipe Arrese Beitia.

Euskaltzaleak Elkartea: Euskararen Sustapena

Elgoibarko euskal jai batean bildu zen taldetxo batek hurrengo urtean Euskararen Eguna antolatu zuen Arrasaten....