Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Fernando VII.aren Itzulera eta Absolutismoaren Berrezarpena

1813ko abenduan, Napoleonek Europako erdialdean bildu behar izan zituen tropa guztiak. Espainiako Independentzia Gerran izandako porrot militarren aurrean bakearen beharraz jabeturik, Valençayko Itunaren bidez bakea eskaini zion Fernando VII.ari eta aldi berean Espainiako koroa itzuli zion.

Erregeak, Espainiara heldu zenean, bere aldeko laguntzak baloratu zituen. Egoerak animatu zuen Fernando VII.a azken erabakia hartzera. Beste faktore bat ere egon zen: Bonaparteren abdikazioa, honek inbasio frantsesa baztertzen zuelako.

Azkenean, Fernando VII.ak agintea zuen erakundeari (Gorteek onarturiko erregentzia taldeari) aurre egin zion. Ez zuen 1812ko Konstituzioa zin egin eta maiatzaren 4an...

Aurrean dugun testua sozial-politikoa da, lehen mailakoa, eta "La Lucha de Clases" aldizkari sozialistan argitaratu zen. Tomas Meabe zen zuzendaria, eta Miguel de Unamunok zenbait artikulu idatzi zituen bertan. Egilea ezezaguna den arren, testu publikoa da, batez ere Bizkaiko meatzariei zuzenduta dagoelako. Bilbon idatzi zen, 1896ko maiatzaren 23an.

1896ko Testuinguru Historikoa eta Aldarrikapenak

Testu honen paragrafo bakoitzak hainbat gertakizun kontatzen ditu: manifestazio zaratatsuak egon ziren kuartelak eta dendak mantentzearen aurka. 1890ean, langileak jornalen muga eta barrakoien eta kantinen desagerpena eskatzeko altxatu ziren. Lanaldia 10 ordura murriztu zen, baina barrakoien eta kantinen egoerak bere horretan jarraitzen zuen.

Meatzarien

3 Sistemaren funtzionamendua: hauteskunde-iruzurra eta kazikismoa

Alderdien txandaketa bermatzeko hauteskunde-iruzurra egiten zen, eta sistemak goitik behera funtzionatzen zuen:

• Erregeak gobernuaren aldaketa erabakitzen zuen.
• Erregeak oposizioari gobernua osatzeko agindua eta parlamentua desegiteko dekretua ematen zion.
• Gobernu-buru berriak hauteskundeetarako deia egin eta manipulatzen zituen.

Gobernua eratu eta hauteskundeak egiten ziren, 1890 arte sufragio zentsitarioaren bidez eta 1891tik gizonezkoen sufragio unibertsalaren bidez.

Hauteskunde-prozesua

1. Gobernu-ministroek (El Elector) hautagaien zerrendak (El Encasillado) prestatzen zituzten.
2. Zerrendak alkate eta kazikeei ematen zitzaizkien, eta hauek hauteskundeak manipulatzen zituzten gobernuak

1917ko krisialdia

1917ko krisialdiak Errestaurazioa gehiago ahuldu zuen. Sei urtetan 14 gobernu egon ziren, baina egoerak berdin jarraitu zuen Primo de Riveraren diktadura arte. Krisia hiru protestek eragin zuten:

A) Militarren protesta

Arrazoi ezberdinengatik, militarrek ondoeza handia zuten: Marokoko gerraren porrota, soldata txikiak... Gainera, desprestigiatuak sentitzen ziren. Ondoeza horren ondorioz, 1916. urtean, Defentsa Batzordeak sortu ziren infanteriako adarrean. Bertan eskaera profesionalak egin zituzten:

• Errege-faboreak desagertzea.
• Soldatak bizi-kostuaren arabera ezartzea.

Eskaerak alor politikora zabaldu ziren: Gobernuan txandatzen ziren alderdien sistema ustelaren kritika, parlamentuaren eraginkortasun ezaren kritika eta kezka biziak...

8-LANGILE MUGIMENDUAREN SORRERA

fabriketan milaka lan egitea lagungarria, haiek lan-baldintza hobeak nahi zituzten eta hori hobetzeko [saiatu] ekintza kolektiboak egin. 2ideologia.. Sozialismoa eta anarkismoa.

-langile mugimenduaren hastapenak--langile mugimendua -}soldatapeko langileek beren lan- eta politika-egoerak hobetzeko eginiko ekintzen multzoa. Hasieran langileak fabriketako makinak izorratzen hasi, bizi- eta lan-baldintza txarren aurka egiteko. Mugimendu hau ludismoa. Lehen garaietan. Langileak debekatu interesak defendatzeko elkartzeak eratzea. Elkartzeko-eskubidea britaina habian aitortu 1824 ean eta europako gainerako herrialdeetan XIX.Mendan aitortu . Geroztik sindikatuak sortu. Langileen prezio-tresna nagusia greba, lan baldintza...

INDEPENDENTZIA PROZESUAREN FASEAK

LEHEN FASEA (1808-1814)

• Amerikako agintariek ez zuten JOSEF I.aren monarkia onartu eta batzarrak sortu zituzten eta, apurka-apurka, Batzar Goren Zentralaren autoritatetik bereizi ziren.
• 1809an, batzarrak sortu zituzten BUENOS AIRESen eta CARACASen. QUITOko Batzarrak Espainiako aginteriek legitimitaterik ez zutela adierazi zuen, eta herriaren subiranotasuna eskatu zuen.
• 1811n, PARAGUAIk independentzia aldarrikatu zuen.

BIGARREN FASEA (1816-1824)

• ARGENTINAk TUCUMÁNgo Biltzarrean bere independentzia aldarrikatu zuen (1816), eta, handik, matxinada hedatu zen Inperio osoan.
• ARGENTINAtik SAN MARTÍN jeneralak espedizio bat gidatu zuen eta ANDEAk zeharkatu ondoren, espainiarrak garaitu zituen (CHACABUCO, 1817) eta TXILEren

1. Testuaren analisia eta testuingurua

Testua lehen mailako iturrikoa da, gertakarien garaikoa baita. Gainera, izaera politikoa du, edukia politikarekin zuzenean lotuta dagoelako. Testu kolektiboa da: Gorteetako 69 diputatuk (Cádizen 300 bat diputatu ziren guztira) idatzi zioten manifestu hau Fernando VII.a erregeari; beraz, hartzailea pribatua da. Helburua erregeak 1812ko konstituzioa ez zin egitea da, Antzinako Erregimenarekin jarraitu nahi zutelako. 1814ko apirilaren 12an idatzi zioten, Espainiako Independentzia Gerra bukatu eta erregea Espainiara itzuli zenean.

2. Pertsiarren Manifestuaren edukia

Testuaren lehen paragrafoak Fernando VII.a Espainiatik kanpo egon zen sei urteak antzinako pertsiarren ohitura batekin alderatzen ditu, euren erregea...

Mendizabalen desamortizazio dekretua (1836-02-21)

Aztertuko dugun testua forma aldetik juridikoa da; zehatzago esanda, dekretu bat. Edukia, berriz, ekonomikoa da. Testu honen iturria lehen mailakoa da. Egilea indibiduala da: Juan Mendizabal, Ogasun Ministroa. Hartzailea publikoa da, herritar guztientzat zuzendua. Gaceta de Madrid-en (garaiko BOE), 1836ko otsailaren 21ean argitaratu zen.

Ideia nagusiak eta helburuak

Testuaren ideia nagusia ordena erlijiosoei kendutako ondasunen salmenta iragartzea da. Helburu nagusiak hauek dira:

• Zor nazionala murriztea.
• Hildako aberastasuna berpiztea, industriako eta zirkulazioko oztopoak kenduz.
• Aberria zabaltzea eta Isabel II.aren tronuarekin identifikatzea.

Erosle berriak (burgesak eta nobleak) liberalismoaren...

Amerika Hispainiarraren Independentzia Prozesua

XIX. mendearen lehen laurdenean, Espainiak Amerikan XVI. mendetik zituen kolonia gehienak galdu zituen.

Emantzipazioaren arrazoiak eta kreolen egoera

Espainiak Amerikan zituen lurralde kolonialek independentzia lortzeko prozesuan, hainbat faktorek parte hartu zuten. Alde batetik, kreolek (Amerikan jaiotako espainiarren ondorengoek), kleroarekin, miliziarekin eta udal-administrazioarekin batera oligarkia osatzen bazuten ere, ezin zituzten kargu politiko gorenak bete, horiek penintsulatik etorritako espainiarrek betetzen baitzituzten soilik. Kreolengan eragin nabarmena izan zuten Europako ilustratuen ideiek eta, nagusiki, Britainia Handiko koloniek XVIII. mendearen amaieran independentzia lortu izanak,...

Karlismoaren eta liberalismoaren oinarri soziala

Karlismoaren gizarte‑klaseak hauek izan ziren: kleroa, nekazari behartsuak, nobleziaren sektore handi bat eta foruen alde zeuden erdi‑mailako klaseetako zenbait talde.

• Kleroa
• Nekazari behartsuak
• Noblezia (sektore handi bat)
• Erdi‑mailako klaseetako taldeak (foruen alde)

Foruen eragina

Foruek, berriz, herritar xehearen aldeko abantaila praktikoak zekartzaten, hala nola zerga‑salbuespenak, soldadutzatik salbuespenak eta aduana‑eskubideak.

Euskal liberalak eta burgesia

Euskal liberalak, gehienbat, burgesak ziren. Liberalismoaren printzipio teorikoak —askatasuna, berdintasuna, eskubide politikoak— eskatzen zituzten. Burgesiarentzat, ordea, ordura arteko onurak (aduanak, Ebro ingurukoak...) Europako...