Amerika Hispainiarraren Independentzia: Arrazoiak eta Prozesua
Amerika Hispainiarraren Independentzia Prozesua
XIX. mendearen lehen laurdenean, Espainiak Amerikan XVI. mendetik zituen kolonia gehienak galdu zituen.
Emantzipazioaren arrazoiak eta kreolen egoera
Espainiak Amerikan zituen lurralde kolonialek independentzia lortzeko prozesuan, hainbat faktorek parte hartu zuten. Alde batetik, kreolek (Amerikan jaiotako espainiarren ondorengoek), kleroarekin, miliziarekin eta udal-administrazioarekin batera oligarkia osatzen bazuten ere, ezin zituzten kargu politiko gorenak bete, horiek penintsulatik etorritako espainiarrek betetzen baitzituzten soilik. Kreolengan eragin nabarmena izan zuten Europako ilustratuen ideiek eta, nagusiki, Britainia Handiko koloniek XVIII. mendearen amaieran independentzia lortu izanak, merkataritza-liberalismoak eta Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpenak. Espainian Independentzia Gerrarekin iraultza liberala hasi zenean, horrek Amerikan ere eragina izan zuen eta nazio independenteak sortzeko bidea ireki zuen.
Kolonien independentzia prozesua
Amerikako kolonien independentzia prozesuak bi fase nagusi izan zituen:
Lehen fasea (1808-1815)
Independentzia Gerran, Espainian bezalaxe, Amerikan ere Probintzia Batzarrak antolatu ziren José Bonaparteren agintea gaitzetsiz eta Fernando VII.aren alde agertuz. Baina, pixkanaka, kreolek penintsulakoek baino eragin handiagoa lortu zuten batzar horietan. 1810eko apiriletik abuztura bitartean, Caracasko, Buenos Airesko eta Santa Fe de Bogotako Juntek Espainiatik banatzeko asmoa azaldu zuten. 1810eko aldarrikapenak laster hedatu ziren Venezuela, Uruguai, Paraguai, Ekuador eta Erdialdeko Amerikara. Hala ere, 1814an Fernando VII.a Espainiara itzuli zenean, Venezuelara eta Perura bidalitako espedizio militarrei esker, Espainiaren boterea berrezarri zen ia lurralde guztietan, Rio de la Platako erregeordetzan (gaur egungo Argentina eta Uruguai) izan ezik.
Bigarren fasea (1816-1824)
Aldi horretan, borroka independentista hobeto antolatu zen bi lider handiren eskutik: José de San Martín eta Simón Bolívar. Biek zenbait kanpaina militar arrakastatsu egin ostean, Guayaquilgo Konferentzian bildu ziren beren eragin-eremuak adosteko.
José de San Martín, Espainiako armadako kide ohia, 1812an independentziaren alde jarri zen. Andeak zeharkatu ondoren, armada erregezaleak garaitu zituen Chacabucon eta Maipun, eta horrela, Txilek independentzia lortu zuen. 1820an, Perura iritsi zen bere kanpaina askatzailearekin jarraitzeko.
Simón Bolívarrek, bere aldetik, armistizio bat adostu behar izan zuen Morillo jeneral espainiarrarekin. Ondoren, Páezen lautadako biztanleekin (llaneroak) bat egin zuen, eta espainiarrak garaitu zituzten 1824an Caraboboko eta Ayacuchoko gudu erabakigarrietan. Azkenik, Mexikok 1821ean lortu zuen independentzia.