Lehen hezkuntza mailako Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Frankismoaren definizioa eta ezaugarriak

Frankismoa Gerra Zibila bukatu ondoren ezarritako sistema politikoari deitzen zaio. 1934tik 1975era iraun zuen diktadura bat izan zen, eta Franco zuen buru. Inoiz ez da egon horrelako aginte handirik Espainian.

Oinarri ideologikoak eta egitura

Hauek ziren Francoren osagai ideologikoak:

• Nazionalkatolizismoa
• Militarismoa
• Nazionalismo zentralista
• Korporatibismo faxista

Sistema honek asko iraun zuen (Francoren itsukeria politikoaren eta iraunkortasun fisikoaren eraginez), zapalkuntza eta propaganda erabiliz. Gizarte babesa zuen eta hiru oinarri erabiltzen zituen: Falangea, Eliza eta Armada.

Gizarte babesa

Gizarte babesa ere bazuen, honako talde eta egoeren laguntzari esker:

• Altxamendu militarraren aldeko taldeen laguntza.

Errestaurazioaren ondorioak

Borboien itzuleraz gain, Errestaurazioak hainbat ondorio ekarri zituen:

1. Burgesia kontserbadore eta lurdunen (oligarken) botere itzulera. Hauek izan ziren Isabel II.aren erregealdiko moderatuen oinarri soziala. J. Costak "primateak" deitzen die.
2. Isabel II.aren erregealdiko liberalismo moderatuaren nagusitasuna (subiranotasun partekatua, erregearen botere zabalak, sufragio murriztua, etab.; 1845eko Konstituzioa), Sei Urteko Demokratikoko zenbait lorpenekin osatua (eskubideak; 1869ko Konstituzioa). Hortik sortu zen sistema politiko liberal oligarkikoa.

Sistema honen sortzailea Cánovas del Castillo izan zen, Alderdi Alfontsinoaren burua eta oso politiko kontserbadorea. Cánovasen helburu nagusia egonkortasun politikoa lortzea...

Espainiaren Ipar Afrikako Lurraldeak (1900-1909)

1900etik aurrera, Espainiak Ipar Afrikan hartutako lurraldeak finkatu zituen:

• 1906ko Algecirasko Biltzarra: Europako hainbat herrialdek parte hartu zuten.
• 1912an Espainia eta Frantziaren arteko ituna: Protektoratua Marokon bientzat.
  • Protektoratua: Indigenek administratutako estatu bat da, baina metropoliak babestua.
  • Espainiari Rif lurraldea egokitu zitzaion (iparraldeko inguru menditsuan).

Espainiak Maroko eskualde hori baketu eta antolatu nahi zuen arrazoi hauengatik:

Etekin Ekonomikoak

Etekin ekonomikoak aterako zituela uste zuelako: meategiak, trenbide-inbertsioak.

Armadaren Izen Ona Berreskuratzea

Batez ere armadaren izen ona berreskuratzeko Kubakoaren ondotik. Gainera Marokon parte hartzen duten militarrek...

Joaquín Costa eta Erregenerazionismoa

Sarrera

Aurrez aurre dugun testu hau izaera politikokoa da. Testu honen egilea Joaquín Costa da, Erregenerazionismoko ordezkari garrantzitsu bat. Testua bigarren mailakoa dela esan dezakegu, irakurleari zuzenduta baitago. Noizkoa den zehazki jakin ez arren, 1900. urte inguruan idatzi zela esan dezakegu. Testuak argi kritikatzen ditu landan agertzen diren hainbat arazo, nekazarien hezkuntza falta eta elikagaien prezio altuak, adibidez.

Kazikismoaren Jatorria

Testua hobeto ulertu ahal izateko, aurretik gertatutakoak azalduko ditugu. Kazikismoaren jatorria ikusteko, XIX. mendean liberalek egindako nekazaritza erreformara jo behar dugu. Mendizabalen Elizaren desamortizazioak eta Madozen herri lurren desamortizazioak...

Iraultza Amerikarra

• XVIII. mendearen hasieran, Ipar Amerikako ekialdeko kostaldean zeuden hamahiru kolonia ingelesek, askatasuna eta berdintasunaren ideiek hauspotuta, metropoli baten aurkako lehenengo altxamendu koloniala burutu zuten.

Kolonoak ez zeuden ados:

• Metropoliak ezarritako zergekin (adibidez, tearen zerga).
• Britainia Handiak ezarritako monopolio komertzialarekin.
• Kolonoek ez zuten ordezkaritzarik Londresko Parlamentuan.

• 1776ko uztailaren 4an, hamahiru kolonietako ordezkariek AEBen Independentzia Deklarazioa idatzi zuten Filadelfian (sarrera Thomas Jeffersonek idatzia).
• Gerra luzea izan zen. Independentzia 1783an lortu zuten. George Washington AEBetako lehen presidentea izendatua izan zen.
• 1787an konstituzioa idatzi zuten. Ezaugarriak:

• Botereen

Seiurteko Demokratikoa: Printzipioak eta Erronkak

Printzipio Demokratikoak

• Gizonezko guztien sufragio unibertsalerako eskubidea.
• Eskubide politiko zabalak.
• Gizarte-erreformak, berdintasuna sustatzeko.

1868ko Iraultza eta Lehen Erabakiak

• Prim eta Serrano buruzagi iraultzaileak.
• Behin-behineko gobernua osatu zuten eta erreforma-programa bat sustatu zuten, oinarrizko eskubideak eta gizonezko guztien sufragio unibertsala onartuz.
• Ondorioz, 1869ko Konstituzioa onetsi zuten.

Amadeo Savoiakoaren Erregealdia

• Amadeo Savoiakoa hautatu zuten errege.
• Bere aurka zeudenak: moderatuak, karlistak eta Eliza.
• Arazo nagusiak: bi gatazka armatu, Kubako altxamendua (1868an hasia) eta Hirugarren Gerra Karlista.
• Erregealdia 1873an amaitu zen, Amadeo Savoiakoak erregetzari uko

Antzinako Erregimena

Antzinako Erregimena XVIII. mendearen amaierara arte Europan nagusi izan zen politika, gizarte eta ekonomia harremanen multzoari esaten zaio. Hiru ezaugarri nagusi zituen:

• Estamentuzko gizarteak irauten zuen.
• Ekonomian, lehen sektoreak (nekazaritzak batez ere) zuen garrantzia handiena.
• Politikan, monarkia absolutua zen nagusi: botere guztiak erregearen esku zeuden eta berak hartzen zituen erabaki guztiak.

Estamentuzko Gizartea

Antzinako Erregimeneko gizartearen antolaketa bereizgarria zen. Hiru taldetan edo estamentutan banatzen zen:

• Kleroa
• Noblezia
• Herri xehea (edo hirugarren estatua)

Bi ezaugarri nagusi zituen:

• Inmobilismo bertikala: Pertsona bat jaiotzen zen estamentutik ia ezinezkoa zen mugitzea. Herri xeheko kide bat ezin zen

Esparteroren Erregeordetza (1840-1843)

Garrantzi handiko aldaketak egin zituen Foru Konstituzioaren esparruan. Euskal Autonomia Erkidegoko (EAE) joera moderatu, kontserbadore eta foruzaleak bidali zituzten Gorteetara. Ordezkari nafarrak progresistagoak ziren eta nabarmen mugatzen eta aldatzen zituzten foruak. Batasunik ez zegoenez, foruen aldeko fronte bateratua osatzea eragotzi zen.

Esparterok Euskal Herrian ere ezarri zuen legedi progresista: foru pasea deuseztatu zuen (foruei kontra egiten zien gauzei kontra egiteko aukera). Ondorioz, matxinadak sortu ziren 1841ean, liberalismo progresistaren kontrakoek osatuta.

Urte berean, erregeak matxinadari erantzuteko dekretu bat eman zuen. Honen arabera, hiru probintziak Espainiako gainerako lurraldeen...

Alfonso XIII.aren Erregealdia: Errestaurazioaren Arazoak

Alfonso XIII.aren erregealdiaren hasieran, Errestaurazioak hainbat arazo politiko zituen:

1. Sistema politikoari zilegitasuna eman beharra.
2. Langileen sektoreko eskakizunei erantzutea.
3. Indar politiko berriak integratzea: PSOE, indar erregionalistak, errepublikanoak.

Alderdi Politiko Nagusiak

Alderdi kontserbadoreko eta liberaleko politikari garrantzitsuenak:

• Kontserbadoreak: Cánovas, Silvela, Maura.
• Liberalak: Sagasta, Montero Ríos, Moret, Canalejas.

1917ko Krisia: Hiru Iraultzak

1917ko udan gertatutako hiru iraultzak:

1. Defentsa Batzarrak.
2. Parlamentuaren Biltzarra.
3. Greba orokorra.

Defentsa Batzarrak izan zuen arrakasta, armadaren babesa lortu zutelako eta monarkiari presio egin ziotelako.

1917tik Aurrerako