Espainiako Historia Garaikidea: Errepublika eta Gerra Zibila

Seiurteko Demokratikoa: Printzipioak eta Erronkak

Printzipio Demokratikoak

• Gizonezko guztien sufragio unibertsalerako eskubidea.
• Eskubide politiko zabalak.
• Gizarte-erreformak, berdintasuna sustatzeko.

1868ko Iraultza eta Lehen Erabakiak

• Prim eta Serrano buruzagi iraultzaileak.
• Behin-behineko gobernua osatu zuten eta erreforma-programa bat sustatu zuten, oinarrizko eskubideak eta gizonezko guztien sufragio unibertsala onartuz.
• Ondorioz, 1869ko Konstituzioa onetsi zuten.

Amadeo Savoiakoaren Erregealdia

• Amadeo Savoiakoa hautatu zuten errege.
• Bere aurka zeudenak: moderatuak, karlistak eta Eliza.
• Arazo nagusiak: bi gatazka armatu, Kubako altxamendua (1868an hasia) eta Hirugarren Gerra Karlista.
• Erregealdia 1873an amaitu zen, Amadeo Savoiakoak erregetzari uko egin zionean.

Lehen Errepublikaren Aldarrikapena

• 1873an Lehen Errepublika aldarrikatu zen, erregeak abdikatu zuelako.
• Errepublikaren alde hiritar xumeak zeuden.
• Gutxi iraun zuen, 1873ko otsailetik 1874ko urtarrilera arte.

Errepublikaren Arazoak eta Amaiera

• Gerra Karlista eta Kubako Gerra.
• Errepublikanoen arteko desadostasunak.
• Errepublikano erradikalenek altxamenduak sustatu zituzten.
• Monarkikoak monarkia berrezartzeko antolatzen hasi ziren.
• Pavia jeneralak estatu-kolpe bat bultzatu zuen.

Txandaketa Dinastikoaren Gainbehera eta Krisiak

Zorigaiztoko Astea (1909)

• 1909an, Bartzelonan gertatu zen.
• Ondorioak: Marokoko gerrarako soldaduak errekrutatzearen aurka, hiritarrek altxamenduak antolatu zituzten.
• Armadak altxamendua zapaldu zuen. Ferrer i Guàrdia pedagogoa fusilatu zuten.
• Maura gobernuburuak dimisioa aurkeztu zuen.
• Gobernu liberal berri bat osatu zen.

José Canalejasen Gobernua (1910-1912)

• José Canalejas-ek boterea hartu zuen 1910ean eta ideologia liberala zuen.
• Estatuaren botere zibila indartu nahi zuen Elizaren aurrean, eta udal-deszentralizazioa hasi zuen.
• Denbora laburrean agindu zuen; 1912an anarkistek hil egin zuten.

1917ko Krisiaren Eskema

1. Gobernuburua: Eduardo Dato, nagusitasunez agintzen zuen.
2. 1917an Lehen Mundu Gerra.

Protesta Mugimenduak

1. Oposizio politikoa: Parlamentarioen batzarrak gobernuaren dimisioa eskatzen zuten.
2. Militarrak: Militarrez osaturiko taldeak gobernuaren politikaren aurka jarri ziren.
3. Langileak: CNT eta UGT sindikatuek greba orokor iraultzailerako deia egin zuten.

Marokoko Gerra

• Koloniak (Kuba eta Filipinak) galdu zituelako, Espainiaren kanpo-politika Afrikako iparralderantz bideratu zen.
• Algeciraseko Konferentziak (1906) Espainiaren eta Frantziaren protektoratua ezarri zuen eremu hauetan, Rif kontrolatzeko.
• Hurrengo urteetan, Espainiaren okupazioak berbere tribuen (kabilak) oposizioarekin topo egin zuen.
• 1909an, Rifeko biztanleek Espainiako armada garaitu zuten.

Monarkiatik Errepublikara: Trantsizioa eta Konstituzioa

1931ko Apirilaren 12ko Udal Hauteskundeak

• Udal hauteskundeak egin ziren.
• Alderdi politikoak:
  • Errege-erregimenaren aurkako oposizioak koalizioa osatu zuen.
  • Alderdi monarkikoak banaturik aurkeztu ziren.

Emaitzak eta Ondorioak

• Errepublikanoek eta monarkikoek antzeko zinegotzi kopurua lortu zuten, baina hiri handietan eta industria-eskualdeetan koalizio errepublikar-sozialistak lortu zuen garaipena.
• Ondorioz, Alfontso XIII.a erregea erbesteratu zen eta 1931ko apirilaren 14an Bigarren Errepublika aldarrikatu zen.

Behin-behineko Gobernua eta Erreformak

• Behin-behineko gobernua: Errepublikarrek, sozialistek eta ezkerreko katalanistek osatu zuten.
• Erreformak:
  • Preso politikoentzat amnistia.
  • Jornalarien egoera hobetzeko lege sozialak.
  • Kataluniaren behin-behineko gobernuaren ezarpena.
• Arazoak:
  • Gatazka sozialak.
  • Langile-greba.

1931ko Ekainaren 28ko Hauteskundeak

• Gorte Konstituziogileak osatzeko hauteskundeak ospatu ziren.
• Bere lana konstituzio berri bat egitea zen.

1931ko Konstituzioaren Ezaugarriak

• Gizon eta emakumeen sufragio unibertsala onartu zuen.
• Estatu laikoa aldarrikatu zen.
• Norbanakoaren eskubideen deklarazioa, arlo publikoan zein pribatuan.
• Jabetza pribatua onartuta ere, erabilgarritasun publikoko ondareak desjabetzeko ahalmena ematen zitzaion gobernuari.
• Botere legegilea Gorteetan zegoen.
• Botere exekutiboa Ministro Kontseiluak eta Errepublikako presidenteak zuten.
• Zenbait eskualdetan gobernu autonomoak osatzeko aukera onartzen zen.

Errepublikako Agintariak

• Errepublikako presidentea: Niceto Alcalá Zamora.
• Gobernuko burua: Manuel Azaña.

Biurteko Erreformista: Errepublikaren Modernizazioa

Gobernu Berriaren Helburuak

Gobernu berriak erreforma batzuk bultzatu zituen, herrialde demokratiko, laiko eta deszentralizatua sortzeko, Espainiako ekonomia eta gizartea modernizatzeko helburuarekin.

Erreformak

Armada

• Arazoak:
  1. Teknikoki oso atzeratuta zegoen.
  2. Buruzagi gehiegi zeuden.
• Konponbideak: Erretiroen legea, armadako ofizialen erdiak jubilatu ahal izateko.

Erlijioa eta Hezkuntza

• Helburuak:
  • Elizak gizartean zuen itzala mugatzea.
  • Elizak hezkuntzan zuen eragina murriztea.
• Hartutako erabakiak:
  • Eliza eta Estatua banatzea, kultu eta kleroaren aurrekontua deuseztatzea.
  • Hezkuntza laikoa: Estatuak bere gain hartu zuen eskola publikoen ardura.

Lurralde Antolaketa

• 1931ko Konstituzioak proposatutakoa: Estatuaren deszentralizazioa, autonomia estatutuak sortzeko aukera ematen zuen.
• Katalunian gauzatu zen, eta Generalitateak autonomia estatutua idatzia zuen.

Nekazaritza

• Arazoa: Andaluzian eta Extremaduran, lurrik gabeko milaka eta milaka jornalari miseria gorrian bizi ziren.
• Erabakiak:
  • Gobernuaren lege batek lursail handiak desjabetzeko aukera ematen zuen.
  • IRA (Nekazaritza Erreformarako Institutua) sortu zen, nekazarien artean lursailak banatzeko.

Biurteko Kontserbadorea eta Fronte Popularra

Gatazka Sozialak eta Gobernu Krisia

• Anarkistak matxinatu egin ziren Cadizko herri horretan; altxamenduaren errepresioaren ondorioz, Guardia Zibilak nekazariak hil zituen.
• Gobernua krisian sartu zen eta Azañak, gobernuburuak, dimisioa aurkeztu zuen.
• Ondorioz, 1933ko azaroan hauteskunde berriak izan ziren.

1933ko Hauteskundeen Emaitzak

• Eskuineko alderdiek eta zentrokoek irabazi zuten, botoen %61a lortuz.

1934an gertatutako erreboltak

Asturias

• Anarkistek, sozialistek eta komunistek bat eginik iraultza soziala aldarrikatu zuten.
• Armadak itzali zuen altxamendua eta errepresioa gogorra izan zen.

Katalunia

• Estatu katalanaren aldarrikapena egin zuten Espainiako Errepublikaren baitan.
• Altxamendua oso azkar gelditu zen, Generalitatea desegin eta hainbat buruzagi politiko espetxeratu ziren.

1936ko Hauteskundeak

• Alderdiak nola aurkeztu ziren:
  1. Zentro-ezkerreko indarrak Fronte Popularra koalizioan aurkeztu ziren, haren egitasmoa erreformak berriro abiarazi eta 1934ko erreboltarientzat amnistia lortzea zen.
  2. Eskuineko alderdiak hirutan banatuta aurkeztu ziren.
• Gutxigatik, Fronte Popularrak irabazi zituen hauteskundeak.

Errepublikako Agintariak

• Errepublikako presidentea: Manuel Azaña.
• Gobernuko burua: Santiago Casares Quiroga.

Gerra Zibila: Bi Eremu Aurrez Aurre

Errepublikaren Eremua

Egoera Iraultzailea eta Komiteak

• Egoera iraultzailea eta komiteen eraketa bultzatu zuten sindikatuek eta alderdi politikoek, Errepublika defendatzeko.
• Ondorioak:
  • Langileen komiteek fabrikak okupatu eta kolektibizatu zituzten.
  • Latifundisten lurrak konfiskatu zituzten nekazarien artean banatzeko.

Jarrera Elizarekiko

• Elizak zituen aberastasunak eta indar handiz antiklerikalismoa hedatu zen: apaizak jazarriak izan ziren eta erlijio-adierazpenak iraultzaren aurkakotzat jo zituzten.

Gobernuaren Eboluzioa

• 1936ko iraila: Koalizio-gobernua eratu zuten. Largo Caballero sozialistak zuzentzen zuen.
• Agintari hauek, gerra irabazteko ahaleginean, miliziak herri-armada batean batu zituzten.

1937ko Aldaketak

• Errepublikaren porrot militarrek zatiketa ekarri zuten errepublikarren artean, sozialisten eta komunisten artean.
• Maiatzean, anarkistek gatazka armatuak antolatu zituzten Bartzelonan; gobernua nagusitu zen.
• Horren eraginez, Juan Negrínek gobernua osatu zuen, anarkistarik gabe eta komunisten eragin handiarekin.

Matxinatuen Eremua

• Matxinatuek kontrolatzen zuten eremuan, ahalegin guztiak gerra irabaztera bideraturik zeuden.
• Horretarako, aginte militar bakarra ezarri zuten.