DBH mailako Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

1917ko Krisia: Berrezarkuntzaren Gatazkak

Berrezarkuntzako sistemak hiru motatako gatazkei egin behar izan zien aurre:

• Krisi militarra: Defentsa Batzordeak.
• Krisi politikoa: Parlamentarien Biltzarra.
• Gizarte krisia: Greba Orokorra.

Berrezarkuntzako Erregimenaren Agonia

1917ko krisitik aurrera, Espainian hiru arazo nagusi sortu ziren:

Ezegonkortasuna eta Kontzentrazio Gobernuak

Hau alderdien txandaketa salbatzeko egin zen. Ez ziren egonkorrak, ezin zutelako akordioetara iritsi. Aldi honetan gobernuburu izan ziren: García Prieto, Maura eta Romanones. Arazorik larriena Kataluniak erabateko autonomia estatutuari buruzko errebindikazioa izan zen.

Gizarte Gatazkak eta Langile Mugimendua

Andaluzian nekazarien egoera oso txarra zen gerraren ondorioz. CNT eta...

Erregimenaren Bilakaera

Alfontso XII.aren Erregealdia

a) Alderdi Kontserbadorearen Gobernua (1875-1881)

Cánovasek bere sistema politiko berria ezartzeko beharrezkoa zuen bake zibila eta soziala lortu zuen. Iparraldean karlistekin bakea sinatu zuen. Kuban independentistekin bakea lortzeko proiektua jarri zuen abian. Espainiak Kubari autonomia eman zion, baina 1895ean gatazka berpiztu zen.

Cánovasek ezarritako neurriak:

• Eskubideak mugatu.
• Biltzeko eta adierazteko askatasuna murriztu.
• Prentsa askatasuna murriztu eta zentsura handitu.
• Guardia Zibilaren izaera zibila kendu eta izaera militarra ezarri.

b) Alderdi Liberalaren Gobernua

1881ean txandakatze politikoa hasi zen, Sagasta buru zuten liberalekin. Sagastak gizarte erreformak eta gizabanakoaren oinarrizko...

Industrializazioa eta Gizarte Aldaketa Bizkaian

Industrializazioak Bizkaiko egitura sozioekonomikoa guztiz eraldatu zuen. Bizkaiko langile-klasea bat-batean sortu zen, formula kapitalista berriak arin zabaldu baitziren. Bilboko itsasadarreko eskualdeak, hau da, Bilbo eta Nerbioi ibaiaren ezkerraldeak, jasan zuen eraldaketarik handiena. Garapen ikusgarri hori “gizarte berri” baten sorburu izan zen, etorkinez osatua eta euskal munduarekin oso harreman gutxi zuena.

Meatzariak eta Industria-langileak

Bizkaiko langile-klase honetan oinarrizko bereizkuntza bat zegoen: meatzariak eta industria-langileak. Bizimodu eta lan-baldintzarik txarrenak meatzariek zituzten. Bizkaiko meatzaritzak langile-kopuru handiak behar zituen, espezializaziorik gabeak,...

Primo de Riveraren diktadura (1923-1930)

• Marokoko Gerran Annualgo porrota gertatu zen. Ikerketa baten ondoren, zenbait agintari zabarkeriaz akusatu zituzten.
• Miguel Primo de Rivera jeneralak estatu-kolpe bat eman zuen eta diktadura militarra hasi zuen.
• Diktadurak 1930 arte iraun zuen, 20ko hamarkadako oparotasun ekonomikoari esker.
• 1927tik aurrera, intelektual, ikasle, langile eta talde nazionalistak erregimena kritikatzen hasi ziren. Primo de Riverak babesa galdu eta dimititu egin zuen.
• Alfontso XXIII.ak gobernu berri bat osatzeko agindua eman zuen, baina jende asko aurka zegoen.
• Politikari errepublikano, sozialista eta nazionalistek Donostiako Ituna sinatu zuten monarkia erorarazteko.

Gerra Hotza (1947-1991)

1947 eta 1991 bitartean nazioarteko harremanetan...

Gaia: Franco Diktadura (1939-1959)

Erregimenaren Zutabe Ideologikoak

1. Nazional-katolizismoa: Francok pentsaera nazional-katoliko muturrekoa zuen. Estatuak eta Elizak lankidetzan jardun zuten.
2. Militarismoa: Armada nazioaren oinarria zen, baina kalea kontrolatzeko polizia armatua eta Guardia Zibila erabili zituen.
3. Ultranazionalismo Zentralista: Sentimendu zentralista nagusi izan zen. Batasun historikoaren kontzeptu falangista sartu zuten.
4. Korporatibismo Faxista: Faxismoari jarraitu zion, baina praktikan kapitalista izan zen, jabetzaren printzipio liberala onartuz. Alderdi bakarra: Falange Española Tradicionalista y de las JONS (FET y de las JONS).

Gizarteko Osagaiak

• Falangea: Franco ez zen benetako falangista, baina falangea ondo erabili zuen. José

Nazi Alemaniaren Funtsezko Kontzeptuak eta Hedapena

Azken Irtenbidea (Holokaustoa)

Hitlerrek 1942an aplikatu zuen Bigarren Mundu Gerran. Alemaniako eta konkistatutako herrialdeetako (Txekoslovakia, Austria, Polonia,...) judu eta ijito guztiak sarraskitze-esparruetara deportatu zituzten. Gutxienez 5 milioi judu hil zituzten (adibidez, Auschwitz).

Nazi Alemaniako Erakunde eta Kargu Nagusiak

Führer

Buruzagi ukaezina, nazien liderra, estatua zuzentzen zuena. Hitlerren kargua zen. Nazien ustez, inoiz ez zen erratzen, eta obedientzia itsua eskatzen zitzaion.

Gestapo

Polizia sekretua.

SS (Schutzstaffel)

Hamarnaka mila pertsonez osatutako Hitlerren guardia pertsonala. (Gestapo eta SS biztanleria kontrolatzeko estatuaren polizia-indarrak ziren).

Hitlerren Gazteak

XVII. mendeko matxinadak eta gizarte-gatazkak

Jarraian Euskal Herrian eta Europan XVII. mendearen inguruan eta aurreko/ondoko urteetan gertatutako matxinada eta istiluen laburpen zuzen eta zuzentua aurkezten da. Paragrafo bakoitzean kokapena, data eta kausa nabarmenduko ditugu, eta testu originala ortografia eta gramatika egokitzekin mantenduko da.

Bizkaia, 1631: Gatza eta estankoa

1631n, Bizkaian gatza oso preziatua zen, eta Espainiako Felipe IV.ak gatzaren estankoa (zerga) %44 igotzea erabaki zuen. Horrek matxinada eragin zuen.

Baiona, 1691: Gabelariaren aurkako matxinada

1691n, Baionan Parisek gabelari, hau da, gatzaren (%) igoera (%50eko igoera), ezarri nahi izan zuenean, herritarrak matxinatu ziren. Lapurdiko jaunek zapaldu zuten matxinada....

Ingalaterra Viktoriarra (XIX. mendea)

XIX. mendean, Erresuma Batua industria iraultza egin zuen lehen herrialdea izan zen, bai eta demokrazia liberalaren eredua ere.

Potentzia ekonomikoa eta lurralde hedapena

Viktoria I.aren erregealdia 1837tik 1901era artekoa izan zen, eta aldi viktoriarra esaten zaio. Garai horretan, Erresuma Batuak inoiz izandako lurralde hedapen handiena lortu zuen, bai eta industria garapena indartu ere. Halaber, monarkia parlamentarioan oinarritutako erakunde tradizionalei eutsi zien.

1873tik 1895era krisi luzea izan zen, eta horrek ekonomia garapenean izan zuen eragina, batez ere nekazaritzan. Nekazariek landa utzi, eta hirietara edo Amerikara emigratu zuten. XIX. mendearen bukaeran, biztanleriaren %28 baino ez zen bizi...

GERRA ARTEKO GARAIA

Aldaketa Ekonomikoa

• Nagusitasuna Britaina Handitik EEBBetara pasa zen.
• Europan: Inflazioa (prezioak gora) eta langabezia (1919-1922).
• 1923tik aurrera ekoizpena igotzen zen, bizi maila gora egin zuen.
• EEBBetan: Ekonomia indartu zen eta mailegu gehiegi eskatu ziren kontsumorako, ekoizteko eta burtsa indartzeko. Honek 1929ko KRAKA ekarri zuen EEBBetan eta gero Europan ere (maileguak EEBBri behar zitzaizkielako Europak).
• Roosevelt presidenteak "New Deal" plana martxan jarri zuen.

Gizarte Berria

• Biztanleak gero eta gehiago parte hartu zuten (sufragio unibertsala orokortu zen).
• Bizi maila hobetu zen (kontsumo igoera, aisialdiko ideiak: kirola, musika).
• Kultura arloan: zientziaren aurrerapenak, surrealismo eta abstrakzio arte mugimenduak

Gerra Bizkaian (1937): Eusko Jaurlaritzaren sorrera

Bigarren fasea Autonomia Estatutua onartu ondoren garatu zen, eta Eusko Jaurlaritzak gidatu zuen. Bizkaia izan zen gerra-eszenatokia. Frankisten presioa lasaitu egin zen, indar guztiak Madril inguruan bildu baitzituzten. Bitarte hartan, Eusko Jaurlaritzak Eusko Gudarostea (euskal armada) sortu zuen.

1936ko urriaren 17an, Hernaniko kanposantuan, frankistek Jose Ariztimuño 'Aitzol' hil zuten. Erlijioaren izenean altxatu zirenek Aitzol bezalako beste 15 apaiz ere hil zituzten Euskal Herrian.

Baina egun horietan bi prozesu abiatu ziren: Autonomia Estatutua eta Eusko Jaurlaritzaren eraketa. Jose Antonio Agirre lehendakariak gidatu zuen Euskadi autonomo hura, ia independentea, Bizkaira mugatuta, Gipuzkoako...