Filosofia eta etika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Arrazionalismoa eta Enpirismoa: Aro Modernoko Filosofia

Arrazionalismoa XVII. mendeko joera filosofikoa da, eta Descartes, Leibniz eta Spinoza dira garai horretako filosofo esanguratsuenak. Honen aurka, XVII. eta XVIII. mendeetan, enpirismoa dugu, Locke, Berkeley eta Hume ordezkari dituena.

Komunean dituzten ezaugarri orokorrak

• Epistemologiari lehentasuna: Ezagutzaren jatorria eta muga aztertzea da helburu nagusia.
• Jarrera subjektibista: Errealitatea ezin dugu zuzenean ezagutu, gure ideien bidez baizik.
• Metodoaren garrantzia: Ezagutza-metodo ziur eta zorrotz baten ikerketari emandako garrantzia.

Bi korronteen arteko konparaketa

• Ezagutzaren jatorria: Arrazionalismoak erabateko konfiantza jartzen du ezagutza arrazionalean; enpirismoak, aldiz, ezagutza

Arrazionalismoa eta Enpirismoa Kant-en Filosofian

Arrazoi hutsaren kritika idazlanean, Kant-ek kritikoki epaitzen du gure ezagutzeko ahalmena. Ilustrazio-garaian, ezagutzari buruzko bi teoria kontrajarri sortzen dira:

Arrazionalismoa

Arrazionalismoaren arabera, arrazoi soilak esperientziaren beharrik gabe ezagut dezake egia absolutua, a priori-zko ideietatik abiatuta, dedukzioaren bidez.

Enpirismoa

Enpirismoak esperientziara murrizten du ezagutza: ez dago a priori-zko ideiarik. Hortik sortzen da esperientzia sentigarritik kanpoko objektu metafisikoei buruzko eszeptizismoa: Arima, Jainkoa eta askatasuna.

Ezagutzaren arazoa

Zientziaren lege unibertsalak ezin dira esperientziaren bidez justifikatu, ezta fenomenoen arteko lotura kausalak ere, gertaera-...

Zalantza prozesuan, Descartesek substantzia pentsatzaile gisa identifikatu zuen gizakia (gizakia: substantzia pentsatzailea). Beraz, ziur dakigun bakarra pentsatzen dugula da.

Gizakion Ideia Motak

Pentsamendua abiapuntutzat hartuz, gizakion ideia motak aztertu zituen:

• Ideia arrotzak: Kanpoko errealitatetik datoz. Zentzumenen bidez atzematen ditugun gauza naturalak dira. Adibidez: mendia, zaldia, zuhaitza...
• Ideia artifizialak (irudimenezkoak): Gure asmakuntza edo irudimenaren emaitza dira. Adibidez: zentauroa, sirena, adarbakarra.
• Jaiotzatiko ideiak (jatorrizkoak): Jaiotzatik dauzkagunak dira. Zentzumenen bidez zerbait ikusi, entzun, dastatu... aurretik, gure adimenean zenbait ideia ditugu: arimaren ideia (substantzia pentsatzailea), Jainkoaren

Ontologia eta antropologia

San Agustinek bi eratako izakiak bereizten ditu: alde batetik, Izaki Absolutua, eta bestetik, sortutako izaki kontingenteak.

Izaki Absolutua eta kontingenteak

Izaki Absolutua Jainkoa da: betierekoa, perfektua, guztiz ona eta justua. Fedearen bidez ezagutzen dugu. Izaki kontingenteak, aldiz, munduko izaki guztiak dira; ezerezetik (ex nihilo) sortuak dira, finkotasunik ez dutelako.

Ideia eredugarriak

Agustindar frogapena ideia eredugarrietan datza. Gizakiak egia mugagabeak hautematen ditu, adimenaren gainetik daudenak. Jainkoak ideia horiek ariman jarri ditu, eta adimenak ezin ditu aldatu.

Antropologia eta bekatua

Gizakia arima hilezkorrak eta gorputz hilkorrak osatutako izaki konposatua da. Arimak gorputza gobernatzen du....

Kultur Ikuspegiak

Etnozentrismoa

Beste kulturak norberaren kulturaren arabera epaitzea da. Norberaren kulturaren ezaugarrien arabera aztertzen eta interpretatzen dituzte beste kulturak.

Bi ondorio nagusi ditu:

• Kulturetako bizimoduak ulertzeko ezintasuna.
• Norberaren taldearekiko kohesio-sentimendua. Ondorioz, taldekideek besteak baino hobeak direla uste dute.

Kultur Erlatibismoa

Kultura bakoitza kultura horretako balioak oinarri hartuta aztertu eta epaitu behar dela esaten dute, ez beste kultur bateko balioen arabera. Jarrera honen arabera, toleranteak izan behar dugu kultur adierazpen guztiekiko.

Jarrera hori etnozentrismoa baino hobea da, hala ere, muga handiak ditu. Kultur erlatibismoak ez du kultur arteko elkarrizketa bultzatzen, bai ordea, kultura...

Autonomia Morala: "Caesar Non Est Supra Grammaticos"

Ilustratuen helburu nagusia antzinako erregimenaren eredua ordezkatuko zuen ideia eta balio eredu berria sortzea zen, eredu moral autonomo eta arrazionala.

Arrazoiaren Erabilera Praktikoa

Kanten arabera, giza arrazoiaren beste funtzio bat arlo praktikoa da. Arrazoiaren erabilera teorikoak ezagutzara garamatza. Horrez gain, gizakiak baloratu egiten du, eta hor agertzen da arrazoiaren erabilera praktikoa.

Kanten arabera, ez dago moralaren “egia” edo egokitasuna frogatzerik, teoria zientifiko bat frogatzen den bezala. Arrazoiaren esparru desberdinaz ari gara, arrazoiaren arlo praktikoak bere ezaugarri propioak dituelako. Arrazoiaren erabilera praktikoaren abiapuntua kontzientzia morala da. Moralaz...

Testuak iradokitzen du Ilustrazioa gizakia berezko adingabetasunetik askatzea dela. Adingabetasun gisa definitzen da norberaren adimena erabiltzeko ezintasuna, besteen gidaritzapean egon gabe —alferkeriagatik edo koldarkeriagatik—. Autonomia intelektualaren garrantzia nabarmentzen da eta jendea bere adimena erabiltzen ausartzera animatzen da.

Sapere Aude: Jakitera Ausartu

Sapere aude "jakitera ausartu" esan nahi duen latinezko esaldia da, nahiz eta normalean "pentsatzera ausartu" gisa ere interpretatzen den. Haren zabalkundea Immanuel Kant filosofoari zor zaio, "Zer da Ilustrazioa? galderari erantzuna" saiakeran, nahiz eta jatorrizko erabilera Horazioren II. Epistolan agertzen den. Horaziok hau esaten du: "Hasi denak, erdia egin du jada:...

Ondasunak: Igarokorrak eta Iraunkorrak

Jainkoarekin alderatuta, bi ondasun mota daude:

• Ondasun ustelkorrak: Gorputzaren elikagaia dira, zoriaren menpe dauden gauza materialak (elikagaiak, jantziak, tresnak). Ez dira gure bizitzaren helburuak izan behar, galtzeko beldurra ematen dutelako eta ez gaituztelako asetzen. Neurritasunez erabili behar ditugu.
• Ondasun iraunkorrak: Arimaren elikagaia dira; arima perfekzionatzen eta zoriontsu bihurtzen dute. Immaterialak eta suntsiezinak dira: zuhurtzia, justizia, sendotasuna, neurritasuna, jakituria eta Jainkoa. Ezin direnez galdu, zoriontasuna ematen dute.

Neurritasuna

Ondasun ustelkorrek ez gaituzte zoriontsu egingo, baizik eta haiek neurritasunez gozatzeak. Zoriontasuna ematen diguna neurritasuna bera da,...

Izaki absolutua. Jainkoaren existentzia: Jainkoa, absolutua, betierekoa, perfektua, ona, justua eta aldagaitza da. Izaki absolutuaren existentzia ez dago arrazoibidez frogatua. Arima gai da egia eta beharrezkoa den Jainkoa ezagutzeko; ezagutza hori ezinezkoa da haren existentzia gabe. Jainkoa ez da edozein filosofia; Jainko kristau errelebatua da.

Argudioak Jainkoaren Existentziaren Alde

• Argudio Gnoseologikoa: Egia existitzen denez, eta Jainkoa egiaren funtsa denez, Jainkoa existitzen da.
• Argudio Kosmologikoa: Kosmosaren bitartez Jainkoaren existentzia frogatu. Kreazioak bere gainetik dagoen egia baterantz, Jainkorantz, seinalatzen du. Gizakiaren arteko adostasuna bitartez, giza espezie guztiak Jainkoa munduaren sortzailea dela aitortzen du.

Ideia

Historiaren filosofia: Lurreko hiria eta Jainkoaren hiria

Alarikoren gudarosteek Erroman krisi handia eragin zuten. Erromatar paganoek kristauei leporatu zieten gertatutakoa. Erroma soldadurik gabe gelditu zen; paganoen ustez, kristauen Jainkoa zen erantzulea, haiei esker Erromak aurrerabidea, ospea eta entzutea besterik ez baitzuten ezagutu.

Agustin izan zen historia unibertsalaren zentzua sistematikoki aztertzen arduratu zen lehen pentsalaria. Idazlan horretan, Erdi Aroan eragin handia izan zuen historiaren filosofia bat eskaini zuen.

Gizateriaren historia: bi hirien arteko borroka

Gizateriaren historia bi hirien arteko borroka bezala agertzen da: Jainkoaren hiria eta munduaren hiria. Gizakiak bi taldetan banatuta daude:

• Munduko hiritarrak: Norbera