Arrazionalismoa eta Enpirismoa: Ezaugarriak eta Aldeak

Arrazionalismoa eta Enpirismoa: Aro Modernoko Filosofia

Arrazionalismoa XVII. mendeko joera filosofikoa da, eta Descartes, Leibniz eta Spinoza dira garai horretako filosofo esanguratsuenak. Honen aurka, XVII. eta XVIII. mendeetan, enpirismoa dugu, Locke, Berkeley eta Hume ordezkari dituena.

Komunean dituzten ezaugarri orokorrak

• Epistemologiari lehentasuna: Ezagutzaren jatorria eta muga aztertzea da helburu nagusia.
• Jarrera subjektibista: Errealitatea ezin dugu zuzenean ezagutu, gure ideien bidez baizik.
• Metodoaren garrantzia: Ezagutza-metodo ziur eta zorrotz baten ikerketari emandako garrantzia.

Bi korronteen arteko konparaketa

• Ezagutzaren jatorria: Arrazionalismoak erabateko konfiantza jartzen du ezagutza arrazionalean; enpirismoak, aldiz, ezagutza oro zentzumenetatik (ezagutza hautemangarritik) datorrela dio.
• Unibertsaltasuna eta abstrakzioa: Arrazionalismoak ezagutza hautemangarria gutxiesten du, ez baita unibertsala ezta beharrezkoa ere, eta engainatzen gaituela dio. Enpirismoak ez du onartzen irudikapen unibertsal eta abstrakturik dagoenik; kontzeptu unibertsalak izen hutsak dira (adibidez, ezin dugu esan zisne guztiak zuriak direla, ez ditugulako guztiak ikusi; beraz, ez dago ideia unibertsalik).
• Jaiotzetiko ideiak: Arrazionalismoak jaiotzetiko ideien existentzia baieztatzen du (esperientziarekiko independenteak diren ideia berezkoak eta zalantzan jarri ezin direnak). Enpirismoak ez du jaiotzetiko izaerarik onartzen, ezagutza oro esperientziatik datorrela baitio.
• Zientzia-eredua: Arrazionalismoak zientzia beharrezko eta unibertsal bat baieztatzen duen bitartean (matematika a priori), enpirismoan Humek kausalitate-printzipioa salatzen du. Ezagutza beharrezko eta unibertsalaren aukera ukatzen du (soilik matematikak ematen diguna onartuz).
• Metodoa: Arrazionalismoak matematikak erabiltzen duen metodo deduktiboa proposatzen du. Enpirismoak, aldiz, fisika newtondarraren metodo esperimental eta induktiboa hartu zituen eredutzat.
• Metafisika eta mugak: Arrazionalismoak munduaren arrazionaltasuna eta ezagutza metafisikoa defendatzen ditu: "guztiak justifikazio bat dauka". Enpirismoan, aldiz, esperientzia da giza ezagutzaren muga; ezin gara haratago joan akatsik egin nahi ez badugu.

Ondorioak

Arrazionalismoa

A priori-zko ezagutza, beharrezkotasuna eta unibertsaltasuna BAI, baina errealitate fisikoa EZ du deskribatzen.

Enpirismoa

A posteriori-zko ezagutza lehenesten du; beharrezkotasuna eta unibertsaltasuna EZ, baina errealitate fisikoa BAI deskribatzen du.