DBH mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Behe Paleolitoa

• Homo antecessor (Atapuerca) = Homo erectus.
• K.a. 350.000 urte.
• Zakar landutako aizkorak: chopper-ak.
• Manzanares ibaiaren ertzetan, Tajoren arroan, Torralba eta Ambrona (Soria).
• Harrapakaria.
• Taldetan bizi da.
• Ibiltaria.

Erdi Paleolitoa

• Homo neanderthal.
• K.a. 100.000-35.000 urte.
• Europan bakarrik zegoen.
• Begi urdinak eta ilehoriak ziren.
• Tresna espezializatuak.
• Sua menperatzen zuten.
• Fededunak: hilak zaintzen zituzten.
• Morin (Kantabria), Cova Negra (Valentzia), Gibraltar.

Goi Paleolitoa

• Homo sapiens cromagnon.
• 35.000-10.000 urte.
• Gure arbaso zuzenak.
• Lehen tresnak (hezurrak, adarrak, maskorrak...).
• Haitzetan eta labarretan bizi.
• Altamira, Tito Bustillo, Isturitze, Praileaitz, Ekain...
• Labar-artea:
  1. Bizkaiko golkoan.
  2. Errealistak.
  3. Kolore anitz.
  4. Abere ugari;

Greziar zibilizazioaren jatorria

Greziar zibilizazioa jatorri desberdineko herrien baturatik sortu zen. K.a. II. milurtekoan hainbat herri ezarri ziren Balkanetako penintsulan eta Asia Txikiko kostaldean: akeoak eta dorioak. Jatorri desberdinak izan arren, denak bateratzen dituen kultura sortu zuten: hizkuntza, idazkera, pentsamoldea eta erlijioa partekatzen zituzten.

Polisak: Hiri-estatu independenteak

Kultura aldetik bat eginik egon arren, politikoki ez zuten batasunik; horregatik, greziarrak polis-en inguruan antolatu ziren. Hiri-estatu independente hauek beren legeak, txanpona eta armada zituzten. Sarritan elkarren artean gerran egoten ziren, baina kanpoko mehatxuen aurrean bat eginik erantzuten zuten.

Gobernu ereduak

• Tirania: Pertsona bakar

Kanpo-politikaren bilakaera

Hiru gertaera nagusik markatu zuten garai honetako kanpo-politika:

• Espainiak Europar Erkidegoan sartzea eskatzea (1962): Ez zuten onartu erregimenaren demokrazia-faltaren ondorioz. Hala ere, 1970ean, Espainiak lehentasunezko ituna lortu zuen eta arantzel-hobariak eskuratu zituen horren bidez.
• Gibraltarren gaineko aginpidea: Espainiak NBEren aurrean eskatu zuen subiranotasuna. Baiezko erantzuna jaso zuen arren, Erresuma Batuak uko egin zion haitza uzteari eta, ondorioz, Espainiak Gibraltarko burdin hesia itxi zuen.
• Deskolonizazio prozesuak: Ekuatore Gineak independentzia lortu zuen (1968) eta Espainiak Mendebaldeko Saharan autodeterminaziorako erreferenduma egiteko konpromisoa hartu zuen.

Mendebaldeko Sahara eta Martxa

Dinastia Nagusiak eta Konfliktuak

XVII. mendean bi dinastia nagusi zeuden Europan: Borboiak (Frantzian) eta Habsburgoak (Espainian eta Austrian). Espainiak Europako botere nagusia zuen, baina Frantziak indarrez kentzen saiatu zen, eta horrek Frantziaren hedapena handitu zuen.

Habsburgoen Desira eta 30 Urteko Gerra

Habsburgoek inperio zentralizatu eta katoliko handi bat bihurtu nahi zuten. Honek 30 Urteko Gerra piztu zuen. Alemaniako printze protestanteek beren autonomia mantendu nahi zuten eta enperadorearen aurka matxinatu ziren. Habsburgoak garaituak izan ziren, Westfaliako Bakea sinatu arren, liskarrek jarraitu zuten Pirinioetako Ituna sinatu arte.

Absolutismoaren Gorakada

Absolutismoa da erregeak botere osoa edukitzea, gorteari edo parlamentuei...

I. Monarkia Autoritarioak eta Errege-Erregina Katolikoak

1. Monarkia Autoritarioen Ezaugarriak

• Administrazio zentralizatua sortu.
• Errege-armada iraunkorra eratu.
• Batzar ordezkatzaileen jarduera mugatu.
• Zergak igo herri xeheari.
• Diplomazia-lanak hasi.

2. XVI. Mendeko Monarka Nagusiak eta Adibideak

• Frantzia: Frantzisko I.a
• Ingalaterra: Henrike VIII.a
• Espainia: Errege-Erregina Katolikoak
• Portugal: Joan II.a
• Errusia: Ivan III.a

3. Errege-Erregina Katolikoek Hartutako Neurriak

• Ermandade Santua sortu, bidelapurreriari aurre egiteko.
• Armada profesionala eta iraunkorra sortu.
• Justizia berrantolatu eta kantzelaritzak indartu.
• Korrejidoreak izendatu, politika udalerrietan aplikatzeko.
• Kontseiluak sortu, monarkei gobernu-lanetan aholkuak emateko.
• Ogasuna berrantolatu diru-

Faktore fisikoak eta giza faktoreak

Lehen sektoreko jardueretan hainbat faktorek eragiten dute:

Faktore fisikoak

• Klima: tenperatura, eguzkialdia eta hezetasuna.
• Erliebea: altitudea.
• Lurzorua: berezko ezaugarriak.

Giza faktoreak

• Biztanleriaren bolumena eta landutako lurra.
• Teknikak, errendimendua, ekoizpena, kontsumoa eta merkatua.
• Globalizazioa, salmenta eta lehiakortasuna.
• Politika: nekazaritza-politika eta ingurumen-politika.

Nekazaritza motak herrialdeen arabera

Herrialde garatuak: Merkatuko nekazaritza

Ekoizpenaren espezializazioa eta labore bakarreko sistemak (monolaborantza) dira nagusi. Ezaugarri nagusiak honakoak dira:

• Mekanizazioa eta laborantza-teknika modernoen aplikazioa (ongarriak).
• Eragina: prezioen jaitsiera merkatuan.
• Garraio bereziei esker,

1. Berpizkundea: Maquiavelo

1.1. Maquiaveloren obra nagusia

Zein zen Maquiaveloren obrarik garrantzitsuena? Non sortu zen obra hau? Zein da obra honen gaia?

Printzea Nikolas Maquiaveloren libururik ezagunena eta aipatuena da, Florentzian idatzi eta argitaratu zena. Gaia politika eta boterea dira; herri bat nola gobernatu, indartu eta ahuleziak nola ezkutatu azaltzen du.

1.2. Berpizkundearen definizioa

Zer izan zen Berpizkundea? Zeintzuk dira literaturaren ezaugarririk nagusienak?

XV. eta XVI. mendeetako kultura-mugimendua izan zen, Behe Erdi Aroan Florentzian hasi eta geroago Europan zehar hedatuz joan zena.

1.3. Errenazimentuko idazleen helburuak

Zein zen Errenazimentuko idazleen helburu nagusia? Zein helburu geratu ziren bigarren mailan?

Edertasunaren...

Eredu Atomikoak: Thomson, Rutherford, Bohr eta Egungo Eredua

Eredu zientifikoa: gertaera elektrikoak azaltzeko tresna

Hasierako jardueretan behatu eta aztertu dituzun gertaerak azaltzeko, beharbada, eredu bat, irudi mental bat, osatzen hasi zara. Gogora ezazu zientzian eredu bat zer den. Eredu zientifikoa ideia-multzo batez osatuta dago. Ideia horiek behatutako gertaerak azaldu eta beste zenbait egoera aurresateko gai izan behar dute.

Baina garbi eduki behar duzu errealitatean gertatzen dena (ikusi duzuna) eta eredua bi gauza desberdin direla. Eredua irudi mentala baino ez da, ideia-multzo bat, eta gertatzen dena azaltzeko eta gertatuko dena iragartzeko gai den bitartean balio du bakarrik. Balio ez duela ikusten denean, aldatu eta osatu egin behar...

Fenomeno elektrikoak: Elektrostatika

Elektrizitatearen jatorria Tales Miletokoaren aurkikuntzan dago. Bi gorputzak elkarren kontra igurztean, lehen ez zuten beste propietate bat hartzen dute: karga elektrikoa. Propietate hori bi indar motaren bidez adierazten da; hots, erakarpen- eta aldarapen-indarren bidez.

Nola elektrizatzen dira materialak?

Gorputzak elkarrekin igurzten direnean, karga-trukaketa gertatzen da. Normalean, batetik bestera mugitzen diren kargak negatiboak izaten dira. Baina gorputz guztiek ez dute berdin jokatzen: badaude karga negatiboak emateko joera duten materialak (positiboki kargatuak geratzen direlarik), eta karga negatiboak hartzeko joera duten materialak (negatiboki kargatuak geratzen direlarik).

Ondoko zerrendan material...

Ondasun materialen, ez-materialen eta giza ondasunen etengabeko fluxuek aldaketa sakonak eragin dituzte ekonomian, gizartean eta kulturan. Aldaketa horietako batzuk aurrerabide positibotzat eta ohiz kanpokotzat hartzen dira gizarteen garapenerako (bereziki globalizazioaren eragiletzat hartzen diren herrialdeetan). Baina, beste alde batetik, alde txarrak daude, bereziki periferiako herrialdeei edo gizarte-maila kaltetuenei eragiten dietenak.

Garapena: gizarte batek biztanleriaren beharrak etengabe asetzeko duen ahalmena.

Ondorio positiboak

• Merkataritzaren hazkundea: Globalizazioari esker hazi egin dira merkataritza-trukeak eta merkataritza librearen behin betiko nagusitasuna.
• Merkaturatzeko modu berriak: Banaketa eta merkaturatze-modu berriak garatu