DBH mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Demografiaren Geldialdia

XVII. mendean biztanleria gutxi hazi zen.

Geldialdiaren Kausak

• Uzta txarrak.
• Aldaketa klimatikoa.
• Nekazaritzan teknologia atzeratua (lurrak lantzeko jende asko behar zen).
• Gerra ugari:
  • Hogeita Hamar Urteetako Gerra.
  • Beste gerra asko.
• Izurriteak (merkataritzaren ondorioz oso azkar hedatu zirenak).

Nekazaritza-produkzioaren Krisia

Nekazaritza-produkzioak behera egin zuen.

Kausak

• Klima txarra.
• Gerrak.
• Teknologia urritasuna.

Salbuespena: Ingalaterra eta Herbehereak

Lurraren emankortasuna mantendu zen teknika berriei esker:

• Lugorriaren ordezpena:

  Lugorrian, lurrak mineralak berreskuratzeko urtebetez edo bi urtez ez zen ezer landatzen. Sistema berrian, laborantza arruntak bazka-landareekin ordezkatzen ziren.

  • Adibidez: hirusta, alpapa.
• Espezieak

Aro Modernoa: Hasiera eta Amaiera

Aro Modernoa hasten da:

• 1453an: Turkiarrek Konstantinopla hartu zuten.
• 1492an: Amerikara heldu ginen.

Aro Modernoa bukatzen da:

• 1789an (Frantziako Iraultzarekin).

Nazioarteko Egoera

Turkiarrek 1453an Konstantinopla hartu zutenean:

• Bizantziar Inperioa desagertu egin zen.
• Musulmanen mehatxua ekialdean handitu zen.

Erreforma Erlijiosoak

Erreforma Luteranoa

Alemanian sortu zen 1521ean. Martin Luterrek hasi zuen, eta Bibliaren fede eta interpretazio askean oinarritzen zen.

• Aita Santuaren hutsezintasuna arbuiatu zuen (Elizak, Aita Santuak esaten edo pentsatzen zuena egia zela esaten zuen).
• Liturgia sinplifikatu zuen.
• Ama Birjinarekiko eta santuekiko gurtza arbuiatu zuen.
• Oso azkar hedatu zen Europatik.

Erreforma Kalbindarra

Joan Kalbinek...

Nutrizio-funtzioa

Nutrizioari esker, gizakiok energia eta materia sortzen dugu. Nutrizioan espezializatutako organoek honako prozesu hauek egiten dituzte:

• Mantenugaiak sortzen dituzte elikagaietatik, eta oxigenoa airetik.
• Mantenugaiak eta oxigenoa zeluletara garraiatzen dituzte.
• Zelula-nutrizioa burutzen dute.
• Zelula-hondakinak eta karbono dioxidoa kanporatzen dituzte.

Nutrizioa egiten duten aparatuak

• Digestio-aparatua: Elikagaiak substantzia sinpleago bihurtzen ditu, odolera pasatuz.
• Arnas aparatua: Gasak trukatzen ditu; oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa kanporatzen du. Oxigenoa odolera pasatzen da.
• Zirkulazio-aparatua: Mantenugaiak eta oxigenoa zeluletara eramaten ditu, eta hondakinak zeluletatik iraitz-organoetara garraiatzen ditu.
• Iraitz-aparatua:

Joxan Artze (Abangoardia)

Gipuzkoan jaio zen, baina ez du gipuzkeraz idazten, baizik eta batueraz. Idazle, poeta eta txalapartaria zen; musikaria, ordea, ez. Ingalaterrara joan zen. Garai horretan, Euskal Kantagintza Berria mugimendua sortu zen, eta bera Ez Dok Amairu taldearen sortzaileetako bat izan zen. Besteak beste, Txoriak txori abestiaren letra idatzi zuen.

Zure askatasunagatik (Abangoardia)

Askatasuna lortzeko borrokatzen du, irakurlearen askatasunaren alde. Esaten du maite duen pertsona edo irakurlea zoriontsu ez bada, bera ere ez dela zoriontsua. Jolastu egiten du, askotan aditzak jarri gabe.

Ezaugarriak

• Molde estetikoen aldaketak.
• Jolasa oinarri.
• Sentimenduak: askatasuna, maitasuna eta ziurtasuna.

Joseba Sarrionandia (Surrealismoa)

Bizkaian...

Berrezarkuntzaren krisialdia (1902-1923)

Testuingurua: Alfontso XIII.a Borboikoak, hamasei urte bete zituen egunean hartu zuen boterea, 1902an. Kuba galdu berri izanak eta herrialdea modernizatzeko eskaerek markatu zioten erregetza, berrezarkuntzako ezaugarriekin jarraitzen baitzuten. Kuba ordezkatzeko eta Europako estatu askoren gisa, Espainia ere kolonia berrien bila aritu zen; xede horrekin, Marokoko iparraldeko konkista-gerran murgildu zen. Bestalde, barne-politikan hauteskunde-iruzurra gero eta ageriagoa eta kritikatuagoa zen: alderdi politikoak ados jartzen ez zirelako, ezegonkortasun politikoa gero eta nabariagoa zen. Horren guztiaren oihartzun gisa, gizartean gatazka handiak izan ziren:

1. Bartzelona, 1909: Aste Lazgarria

Espainiako armadak,...

Munduko orden berria

1990ean Sobietar Batasuna erori zen eta, horrekin batera, mundu sozialistaren gainbehera hasi zen. Geratu ziren Cuba, Ipar Korea eta Vietnam, baina ez zuten indar politiko handirik.

AEBen nagusitasuna eta esku-hartzeak

Gerra Hotza amaitu ondoren, Amerikako Estatu Batuak etsaia gabe geratu ziren, eta mundu potentzia bakarra bilakatu ziren. Nahi izan zuten tokietan esku-hartu eta politikak bultzatu zituzten; nahi zuten lekuetan sartu ziren eta eragin handia izan zuten.

Interbentzio nagusiak

AEBek hainbat lekutan esku-hartu zuten politikoki edo militarki. Adibidez:

• Kuba — AEBek hainbat operazio eta presio egin zituzten.
• Somalia — Somalian matxinada eta egonkortze saiakeretan AEBek esku-hartu zuten; bonbardaketak eta gatazka militarrek

Hiztegia: Zerbitzuen Sektorea

Zerbitzuak

Zerbitzuak jarduera jakin batzuk dira. Ez dute ondasun materialik sortzen eta pertsonen eta enpresen premiak asetzen dituzte.

Merkataritza

Merkataritza ekoizleen eta kontsumitzaileen artean ondasunak eta zerbitzuak trukatzeko jarduera multzoari deritzo. Ekonomian garrantzi handia du.

Merkataritza-balantza

Merkataritza-balantzak esportazioen eta inportazioen arteko aldea desberdintzen du.

Garraioak

Zerbitzuen sektoreko funtsezko jarduera bat da garraioa. Pertsonak eta salgaiak leku batetik beste batera eramaten dituzte.

Azpiegiturak

Azpiegiturak garraiobideak ibiltzeko beharrezko elementuak dira (adibidez, errepideak).

Garraio intermodala

Leku batean gutxienez bi nodo batzeko joera da garraio intermodala. Horri esker,...

Lehiakideak

1939ko irailaren 1ean, Alemaniak Polonia inbaditu ondoren, Bigarren Mundu Gerra hasi zen.

Gatazkak ia 6 urte iraun zuen (1939tik 1945era) eta lehiakideak 2 alderditan antolatu ziren:

• Aliatuak: Erresuma Batua eta Frantzia buru zirela.
• Ardatzeko potentziak: Alemania eta Italia buru zirela.

1941ean, beste herrialde batzuk sartu ziren gerran: Sobietar Batasuna, Estatu Batuak eta Japonia.

Gerraren zergatiak

Gerraren zergati nagusiak hauek izan ziren:

• Alemaniak Versaillesko Bakearen ondorioz bere burua zapalduta ikusi izatea eta, ondorioz, errebantxa nahi izatea.
• 1929ko krisiak sortu zuen ekonomiaren beheraldia.
• Totalitarismoak garatzea eta militarismoaren gorakada.

Hala ere, Alemaniaren, Japoniaren eta Italiaren jokabide inperialista izan zen berehalako...

Maiak

Maiak Yucatán penintsulan bizi ziren, gaur egungo Mexiko, Guatemala, Belize, El Salvador eta Hondurasko zenbait lurraldetan. Gure aroko 300. eta 900. urteen artean izan zuten goreneko unea. Gerrek eta boterea lortzeko eztabaidek ahuldu zituzten. Ez zuten estaturik sortu: buruzagi goren baten gobernupeko hiri independenteetan zeuden antolatuta.

Gizartea eta Ekonomia

Gizartea hainbat taldetan banatzen zen: nobleak, apaizak, artisauak, nekazariak eta esklaboak (azken horiek gerra-presoak ziren). Artisau trebeak izan arren, ekonomia laborantzan oinarritzen zuten: artoa, kotoia, kakaoa, tomatea... Hirien arteko merkataritza oso bizia zen.

Kultura eta Zientzia

Politeistak ziren eta apaizek izarrak aztertzen zituzten etorkizuna aurresateko. Idazketa...

Enpresa Etekina eta Kostuak

Enpresa etekina (Ee): produktuen salmentarekin lotutako guztizko sarreraren (SG) eta ekoiztu ahal izateko behar diren guztizko kostuen (KG) arteko aldea da. Ee = SG - KG.

Kostu motak

• Ekoizpen-kostua: ondasun edo zerbitzu bat ekoizteko erabili diren baliabideen diru-balioa da.
• Kostu finkoak (KF): ekoiztutako kopuruak aldatu arren berdin jarraitzen duten kostuak dira (adibidez, lokalaren alokairua edo mantentze-gastuak).
• Kostu aldakorrak (KA): ekoitzitako unitateekiko proportzionalak diren kostuak dira (adibidez, lehengaiak eta energia-kontsumoa).

KG = KF + KA.

Enpresen Finantzaketa eta Inbertsioak

Enpresek beren ondasunen eta zerbitzuen salmentarekin lortzen duten diru-balioa da. Enpresen finantzaketa: enpresak behar izaten...