Amerikako Antzinako Zibilizazioak: Maiak, Inkak eta Aztekak

Maiak

Maiak Yucatán penintsulan bizi ziren, gaur egungo Mexiko, Guatemala, Belize, El Salvador eta Hondurasko zenbait lurraldetan. Gure aroko 300. eta 900. urteen artean izan zuten goreneko unea. Gerrek eta boterea lortzeko eztabaidek ahuldu zituzten. Ez zuten estaturik sortu: buruzagi goren baten gobernupeko hiri independenteetan zeuden antolatuta.

Gizartea eta Ekonomia

Gizartea hainbat taldetan banatzen zen: nobleak, apaizak, artisauak, nekazariak eta esklaboak (azken horiek gerra-presoak ziren). Artisau trebeak izan arren, ekonomia laborantzan oinarritzen zuten: artoa, kotoia, kakaoa, tomatea... Hirien arteko merkataritza oso bizia zen.

Kultura eta Zientzia

Politeistak ziren eta apaizek izarrak aztertzen zituzten etorkizuna aurresateko. Idazketa garatu zuten, zehaztasun handiko egutegiak sortu zituzten eta piramide mailakatu itxurako jauregi eta tenpluak eraiki zituzten.

Inkak

Inkek inperio handia sortu zuten, Ande mendietan finkatuta. Inperio horrek gaur egungo Peru, Bolivia, Ekuador eta Txileko zatiak hartzen zituen. Buruzagi gorena Inka zen, Eguzkiaren semetzat jotzen zutena.

Gizarte-egitura

• Nobleak
• Herria (artisauak eta nekazariak)
• Mirabeak
• Esklaboak

Artisauak urregintzan eta eltzegintzan nabarmendu ziren. Llama eta alpaketatik jatekoak eta arropa egiteko artilea lortzen zituzten; animalia horiek garraiorako ere balio zuten. Maiak bezala politeistak ziren eta eraikin handiak (tenpluak, jauregiak, gotorlekuak, hala nola Machu Picchu) eraiki zituzten.

Aztekak

Aztekak herri gerrazalea ziren: XII. mendetik Mexikoko haranean bizi ziren. Menderatutako herriei zergak kobratzen zizkieten eta etsai garaituak sakrifikatzen zituzten. XVI. mendean Tenochtitlán fundatu zuten; Texcoco eta Tlacopánekin batera hiru hiritako konfederazioa osatu zuten.

Politika eta Gizartea

Enperadore batek zuzentzen zuen inperioa; botere politikoa eta erlijiosoa bere esku zituen. Gizartea tributan antolatzen zen: noblezia, merkatariak, nekazariak, artisauak eta esklaboak.

Ekonomia eta Erlijioa

Jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza zen, baina eltzegintzan ere nabarmendu ziren. Hainbat jainkotan sinesten zuten, garrantzitsuena Eguzkiaren jainkoa zelarik, eta hari giza sakrifizioak egiten zizkioten. Arkitekto handiak izan ziren eta hiri harresidunak, jauregiak eta piramide itxurako tenplu handiak eraiki zituzten.