DBH mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Monarkia autoritarioaren ezaugarriak

• Administrazio zentralizatua sortu zuten.
• Errege-armada iraunkorrak eratu zituzten.
• Batzar ordezkzaileen jarduera mugatu zuten.
• Zergak igo zituzten herri pobreei eta armadako funtzionarioei.
• Nazioarteko harremanei ekin zieten.

Errege katolikoak

Fernando eta Isabel. Fernandok Aragoiko koroa eta Isabel Gaztelako errege-erregina gisa jardun zuten. Biak ezkondu eta beraien lurraldeak bateratu zituzten. Boterea pertsonala izan zen; legeak eta erakunde batzuk mantendu ziren.

Batasun erlijiosoa

Erregeek erlijio batasuna ezarri nahi izan zuten. Inquisizioa sortu zuten eta musulmanak eta juduak kanporatu edo kristau egin ezean kanporatu zituzten.

Monarkia autoritarioaren ezaugarriak

• Administrazio zentralizatua sortu zuten.
• Errege-

Zer da dirua?

Zerbitzuen eta produktuen truke erabiltzen dugun bitartekoa da. Dirua fiduziarioa da, jendeak diru horren balioan konfiantza duelako.

Legezko dirua

Fisikoa den dirua da eta Europako Banku Zentralak ekoizten du. Legezko dirua txanponak eta billeteak dira.

Banku-dirua

Ez da fisikoa, birtuala baizik. Transferentzien bidez bidaltzen dugu (adibidez, Bizum bidez). Diru honen ehuneko bat kutxan egon behar da.

Bankuko kontuak

Bankuak eta kutxak diru-merkatuko bitartekariak dira. Diru fisikorik ez izan arren, txartelaren bidez ordaindu dezakegu:

• Ageriko gordailuak: Likidezia dute; edozein momentutan atera dezakegu dirua.
• Epe finkoko gordailuak: Ez dute likideziarik, ezin dugu dirua nahi dugunean atera.

Epe finkoko gordailuak

• Gordailu finkoak: Beti

Industria Potentziak

Industria potentzia tradizionalak: Estatu Batuak, Japonia, Alemania, Erresuma Batua, Frantzia eta Italia.

Beste potentzia batzuk: India, Brasil, Hegoafrika, Txina, Errusia.

Lehen Sektorea Gaur Egun

Lehen Sektorearen Datuak

• Herri garatuak: Biztanleria aktiboa: %1etik %5era. BPG-a: %4.
• Garatzen ari diren herriak: Biztanleria aktiboa: %50. BPG-an: %10.

Akuikultura

Uretako animaliak eta landare-organismoak leku itxian haztea da.

Lehen Sektorea Euskadin

• Sektoreak garrantzia galdu du: biztanleria landuna %2, BPG-an %15.
• Kalitatezko produktuak ekoizten dira, bertako kontsumorako.
• Ustialdi bataz besteko tamaina txikia da.
• Belaunaldi arteko erreleboaren arazoa dago.

Industria Euskadin

Enpresa Motak Euskadin

Industria multinazionalak egon arren,...

Nutrienteen Sailkapena eta Osasun Arazoak

Ez-Organikoak

• Ura: Gorputza hidratatzeko eta zelulen barruan gertatzen diren erreakzio kimikoak (metabolismoa) gertatu ahal izateko beharrezkoa da. Substantziak garraiatzen ditu eta gorputzeko tenperatura erregulatzen du.
• Gatz mineralak: Metabolismoa erregulatzeko, hezurrak eta hortzak osatzeko, eta uraren oreka (oreka osmotikoa) mantentzeko balio dute.

Organikoak

• Proteinak: Zelulen egiturak osatzeko balio dute. Funtzio estrukturala, garraioa, entzimatikoa edo katalitikoa, inmunologikoa edo defentsa, hormonala, uzkurtzekoa, erreserbakoa eta egitura funtzioa dute.
• Lipidoak (Gantzak): Funtzio energetikoa, egitura funtzioa, isolatzailea eta animalien energia erreserba dute.
• Gluzidoak (Karbohidratoak edo Azukreak)

Ekosistemen osagaiak eta prozesuak

Ekosistemetan hainbat faktorek eta prozesuk hartzen dute parte: tenperatura, uraren faktore abiotikoak, lozorroa, migrazioa, jarduera, hostoak, organismoen bizi-zikloak, ugalketa, loratzea, ohiturak, faktore biologikoak saihesteko erregulazioa, arroketako argia, alga berdeak, fotosintesirako beharrezko elementuak eta uretatik kanpoko bizitza.

Piramide trofiko motak

Banakoen piramidea

Ekoizle eta kontsumitzaile kopurua adierazten du. Normalean piramide itxura du, baina batzuetan alderantzizkoa izan daiteke. Informazio hau ez da oso baliagarria eta gutxitan erabiltzen da, bizidun txiki batek eta handi batek balio bera dutelako.

Energiaren piramidea

Maila trofiko bakoitzeko energia adierazten du eta oinarri zabala...

Lehen Mundu Gerra (1914-1918)

Kronologia: XX. mendea, 1914-1918 bitartean.

Gerraren txinparta

Sarajevon (Bosnia), Austria-Hungariako Inperioko oinordekoaren (Frantzisko Fernando eta bere emaztea) hilketa gertatu zen. Erruduna serbiar bat izan zen.

Bandoak

• Inperio Zentralak: Austria-Hungaria, Italia eta Alemania.
• Aliatuak: Britainia Handia, Frantzia eta Errusiako Inperioa.

Gerraren hasiera eta kausak

Austria-Hungariak gerra deklaratu zion Serbiari. Kausak honakoak izan ziren:

• Gatazka lurraldeengatik: Alemaniaren eta Frantziaren arteko tentsioak Alsazia eta Lorrengatik. Alemaniarrek Frantzia isolatu nahi zuten.
• Balkanetako arazoak: Austria-Hungariaren eta Errusiaren arteko gatazkak eskualdearen kontrolagatik.
• Interes kontrajarriak: Inperialismoaren hedapena.

Alemania Nazia: Hitlerren Igoera eta Boterea

Alemania nazian, Hitlerrek botere osoa eskuratu zuen. 1933ko otsailaren 27an, naziek Reichstageko sutea eragin zuten eta errua komunistei leporatu zieten. Hori gertatu eta gero, Hitlerrek alderdi politiko eta sindikatu guztiak debekatu zituen, alderdi nazia izan ezik.

Boterearen Kontsolidazioa

• Labana luzeen gaua (1934ko ekaina): NSDAP alderdiaren barruan zituen etsaiak hiltzeko agindu zuen, horietako asko SA-koak.
• Hindenburgen heriotza (1934ko abuztua): Hitler errepublikako presidente bihurtu zen, herrialdeko hiru kargu nagusien jabe eginez: estatuburu, gobernuburu eta Hirugarren Reicheko alderdi bakarreko presidente.

Ekonomia eta Berrarmatzea

Alemania krisialditik irteteko, estatuak ekonomia bere esku...

Erregea eta Noblezia

Erregea jainkoak aukeratu zuela suposatzen bazen ere, kargua hereditarioa zen eta dinastiak osatzen ziren. Dinastia aldaketa bat baldin bazegoen, errege berria goi-nobleziakoen artetik aukeratzen zen. Erregeak botere mugatua zuen eta nobleziaren laguntza behar zuen erreinua kontrolatzeko; horregatik, “berdinen artean garrantzitsuena” deitzen zitzaion.

Goi Noblezia

Konde, duke eta markesak ziren botere gehien zeukatenak. Erreinua feudoetan banatuta zegoen eta bakoitza feudo baten jabe zen. Beraien ardura bakea ziurtatzea, juzgatzea eta defendatzea zen.

Behe Noblezia (Zaldunak)

Zaldi bat eta armak mantentzeko adina aberastasun izan behar zuten. Askoz botere gutxiago zuten goi nobleziakoek baino eta sarritan haien basailu bihurtzen...

Lehen Sektoreko Jarduerak: Gizakiaren Premia Elikatzea

• Nekazaritza, abeltzaintza, arrantza eta baso-ustiapena.

Egungo Egoera: Munduko Biztanleria Aktiboa

Herri Garatuetan

• Biztanleria aktiboaren 1/5a.
• Produktibitate handia (mekanizazioa eta aurrerapen teknikoak).
• Ekarpen txikia BPGari (%4tik behera).

Garapen Bidean Dauden Herrietan

• Biztanleriaren erdiak dihardu.
• BPGaren %10eko gorakada.
• Produktibitate txikia (teknika tradizionalak).

Landa Exodoa

• Nekazaritza teknika berriak ezartzearen ondorioa (langile gutxiago).
• Herri garatuetan: lanaldi partziala zabaltzen ari da (osagarria).
• Garapen bidean: itxaropen gutxi sektoreetatik biltzeko (lur eskasia, produktibitate txikia, prezioak aldatu).

Nekazaritza Paisaia

Lehen sektoreko jarduerak egitearen ondorioz sortzen...

1. Noiz eta Non Argitaratu Zen Lehen Liburua Euskaraz?

Lehen liburua Erdi Aroan argitaratu zen, 1545ean, Linguae Vasconum Primitiae izenburuarekin. Bernard Etxepare da bere idazlea. Ezaugarriak kontuan izanda, hitz neurtuz idatzita dago, eta ahozko literaturatik idatzitakora pasatzen da. Euskara literatura egiten da.

2. Errenazimenduko Literaturaren Ezaugarri Nagusiak

Ezaugarri nagusiena XVII. mendeko literaturan gai erlijiosoa da, eta bere helburua didaktikoa da. Idazle garrantzitsuenetarikoa Axular da, Gero obrarekin. Hitz lauz idatzitako lehen liburua izanda.

3. Zein Da Keoklasisizmoaren Ezaugarri Nagusiena?

Beraien helburua didaktikoa da, zerbait irakatsi nahi dute. Bizenta Mogel Ipuin Onak liburua idatzi zuen, eta izan zen lehen emakumea euskaraz...