Lehen Sektorea eta Espainiako Nekazaritza Paisaiak

Lehen Sektoreko Jarduerak: Gizakiaren Premia Elikatzea

• Nekazaritza, abeltzaintza, arrantza eta baso-ustiapena.

Egungo Egoera: Munduko Biztanleria Aktiboa

Herri Garatuetan

• Biztanleria aktiboaren 1/5a.
• Produktibitate handia (mekanizazioa eta aurrerapen teknikoak).
• Ekarpen txikia BPGari (%4tik behera).

Garapen Bidean Dauden Herrietan

• Biztanleriaren erdiak dihardu.
• BPGaren %10eko gorakada.
• Produktibitate txikia (teknika tradizionalak).

Landa Exodoa

• Nekazaritza teknika berriak ezartzearen ondorioa (langile gutxiago).
• Herri garatuetan: lanaldi partziala zabaltzen ari da (osagarria).
• Garapen bidean: itxaropen gutxi sektoreetatik biltzeko (lur eskasia, produktibitate txikia, prezioak aldatu).

Nekazaritza Paisaia

Lehen sektoreko jarduerak egitearen ondorioz sortzen den paisaia.

Paisaia Baldintzatzen Duten Faktoreak

• Erliebea: Altitudea/garaiera. Espezie batzuk ezin dira hazi 200 metrotik gora. Malda gutxiago hobe; ordokietan eta haranetan landatu.
• Lurzorua:
  • Buztintsua: Elikagai asko ditu, baina erraz betetzen da (putzuak). Landareak ez usteltzeko, drainatze-haziak behar dira.
  • Hareatsua: Ez du balio, ur asko behar duelako (askotan ureztatu) eta organikoak behar ditu.
  • Humus askokoa: Landareentzako elikagai asko ditu (deskonposatzen den materia organiko asko).
• Klima: Historian zehar, gizakiak espezie egokienak hartu ditu klima bakoitzerako.
  • 4 faktore klimatiko mugatzaile: muturreko hotza, gehiegizko beroa, hezetasun handia, lehortea.
  • Nekazaritza ia ezinezkoa da: poloetan, basamortuetan, oihan tropikaletan.

Nekazaritza Paisaiaren Giza Elementuak

• Lurzatiak/Lursailak: Ustiategi jabe batek jarduera ekonomikoak egiteko erabiltzen duen espazioa (latifundioa, minifundioa).
• Jardueraren arabera: Nekazal ustiategia, abeltzaintza ustiategia, baso ustiategiak, ustiategi mistoak.

Lursailen Banaketa

• Openfield (Lursail zabaleko paisaia): Lursailen artean banaketarik ez dago. Espainiako hegoaldeko goi-ordokietan. Nekazarien etxe-bizitzak bilduta daude.
• Bocage (Lursail itxiko paisaia): Lursail hesituak (harrizko hormak, alanbreak). Nekazariak etxe bakartuetan bizi dira. Kantauri isurialdean, Europa Atlantikoan.

Laborantza Sistemak

• Intentsiboa: Helburua lurrak ahalik eta gehien ustiatzea. Teknika modernoak erabiltzen dira produktibitate ona emateko.
• Estentsiboa: Lursail handietan egiten da (batzuk lugorri geratzen dira). Lehorrekoak (euri-ura) edo ureztatuak (sistema artifizialak).

Laborantza Barietatea

• Monolaborantza: Labore bakarra lantzea ustiategi handietan.
• Polilaborantza: Espezie ugari lursail txikietan (baratzeak ere).

Nekazaritza Merkataritza

Eskualde Garatuetako Merkataritza

Ezaugarriak: Merkatu-nekazaritza da. Helburua salmenta da. Inbertsio handiak behar ditu.

• Espezializazioa: Labore bakarra ustiategi bakoitzean.
• Mekanizazioa: Langile kopuru gutxiago, denbora gutxiago, kostu gutxiago.
• Teknika aurreratuen erabilera: Hidroponikoak, berotegiak, tantaka ureztatzea.
• Eskala handiko biltegiratze, garraio eta merkatu sistemak.

Ondorioak

• Onak: Produktibitate handia. Soberakinak sortu ditu (prezioak behera). Diru-laguntzak nekazariei. Zerbitzu espezializatuak kontratatu.
• Txarrak: Ongarri kimikoek lurzoruak kutsatu. Ur asko behar da ureztatze-sistemetan (Mediterraneoan). Landa exodoa.

Garapen Bidean Dauden Herrietako Nekazaritza

Iraupeneko nekazaritzaren helburua familiarentzako elikagaiak lortzea da.

• Ustiategi txikietan, polilaborantza, teknika zaharrak, produktibitate gutxi.
• Faktore fisikoen oso menpe.

Motak

1. Luberri nekazaritza edo ibiltaria (mota zaharrena): Afrika ekuatorean, Amazonas, Erdialdeko Amerika, Asia hegoaldean.
   • Landatu: zerealak eta tuberkuluak.
   • Prozesua: Baso-eremu bat bakandu, zuhaitzak moztuz eta errez. Errautsak erabiliz, gero lurra agortu eta utzi.
2. Lehorreko nekazaritza sedentarioa: Sabanetan. Labore-txandaketa sistema. Zerealak, bazka, lur berria.
3. Montzoi nekazaritza ureztatua: Txina ekialdea, Asiako hegoaldea, India.

Plantazioko Nekazaritza

XVI. eta XVII. mendeetan Europako konkistatzaileek ezarria (kakaoa, kafea eta kotoia).

Ezaugarriak

• Esportaziorako erabiltzen den merkatu-nekazaritza.
• Ustiategi handiak atzerriko multinazionalek kontrolatzen dituzte (etekin handia ematen dute).
• Langile asko, bertakoak eta soldata apalak.
• Kapital inbertsio handia behar da.
• Monolaborantza egin ohi da.

Ondorio Txarrak

• Etekinak atzerriko enpresen esku geratzen dira.
• Bertako nekazariek ezin dute lehiatu multinazionalekin.
• Plantazioek eragina dute ingurumenean.

Abeltzaintza Motak

• Sedentarioa: Hedatuena. Azienda ez da lekuz aldatzen janaria lortzeko (larreak ditu + pentsuarekin elikatu).
• Nomada: Etengabe aldatzen da lekuz. Afrika iparra eta Sahara hegoaldea, Asia ekialdea, Ekialde Hurbila.
• Transumantea: Neguan haranetan eta udan mendietan.

Arrantza Motak

• Kostaldeko arrantza: Kostaldean, ontzi txikietan, artisau-metodoekin. Autokontsumorako, bertako merkaturako.
• Itsasertzeko arrantza: Kostatik gertu, ontzi txiki edo ertainak. Egun bat irauten du.
• Itsas zabaleko arrantza:
  • Edukiera handiko arrantza-ontziak. Tresna termiko modernoak dituzte.
  • Teknikak: inguraketa, arrastrea.
  • Instalazioak: garbitzeko, zatitzeko, izozteko. Faktoria-ontziak dira.

Espainiako Nekazaritza Paisaiak

1. Espainiako Paisaia Hezea

Kantauri isurialdean, Galizian, mendebaldeko Pirinioetan.

• Habitata barreiatua.
• Ingurumena ez da ona nekazaritzarako (erliebe malkartsua).
• Minifundioa nagusi (lursail txikiak).
• Ibai-haranetan.
• Klima ozeanikoa.
• Abeltzaintza egiten da larreetan (esnerako behiak).
• Lurrak ere erabiltzen dira baso-ustiapenerako (pinuak eta eukaliptoak altzariak eta papera lortzeko).

2. Mediterraneoko Paisaia Beroa

Mediterraneo itsasertzean, Guadalquivir haranean, Extremadura hegoaldean.

• Habitata bilduta hegoaldean.
• Lursail handiak eta txikiak (minifundioak Katalunian, Levanten eta Balear Uharteetan).
• Lehorreko nekazaritza eta nekazaritza ureztatua egiten da (barazkiak eta frutak).
• Mediterraneoko trilogia Guadalquivirren: garia, olibondoa, mahatsondoa.
• Klima mediterraneoa.
• Abeltzaintza: behiak eta txerriak nagusi.
• Basogintzak garrantzi txikia du, Huelva izan ezik (eukaliptoa).

3. Mediterraneoko Paisaia Freskoa

Penintsularen barnealdean (Duero eta Ebro haranetan).

• Lursail txikiak, habitata bilduta.
• Eremu idorragoetan: latifundioa eta openfield.

3 Eremu Nagusiak

1. Ureztatuak: Ibai-haranetako zerealak, barazkiak, fruta-arbolak, bazka eta industria-landareak.
2. Eremu garai eta lauetan: Zereal laborantza estentsiboak, larreetarako ardi-hazkuntza.
3. Mendikate eta ordokietan: Lehorreko laborantzako eremuetako ardi-hazkuntza. Lursail handi eta irekiak.

4. Kanarietako Paisaia

• Habitata bilduta.
• Esportazio laborantza (banana, patata, tomatea).
• Plantazio tropikalak (mangoa, ahuakatea).
• Plastikozko laborantza (loreak, piperrak).
• Barnealdean: nekazaritza tradizionala, ahuntz-hazkuntza estentsiboa.
• Itsasertzean: Atlantikoko ertzean.

5. Mendi Hezearen Paisaia

• Behealdean egiten da.
• Polilaborantza egiten da, familia elikatzeko.
• Bazka-laboreen laborantza azienda elikatzeko.
• Behi eta ardi/ahuntz-hazkuntza estentsiboa da.
• Baso-ustiapena oso garrantzitsua.