Nerbio-sistema eta Sistema Endokrinoa: Funtzioak eta Osagaiak

Bizkarrezur-muina: Egitura eta Funtzioa

Egitura mehea da eta hatz txikiaren lodiera du. Burezurraren oinarritik bizkarraren bukaeraraino zeharkatzen du gorputza. Zehar-ebakian, bi eremu bereizten dira: barnealdea, tximeleta-forma duena, substantzia grisez osatua; eta kanpoaldea, substantzia zuriz eratua.

Nerbio Sistema Periferikoa

Nerbio-sistema periferikoa osatzen duten nerbioak entzefalotik eta bizkarrezur-muinetik abiatu, eta gorputz osoan zehar adarkatu eta banatzen dira.

Nerbio Periferiko Motak

Funtzioaren arabera, bi nerbio periferiko mota nagusi bereizten dira:

• Sentimen-nerbioak: Hartzaileetatik (adibidez, zentzumen-organoetatik edo barne-organoetatik) datorren informazioa Nerbio Sistema Zentralera (NSZ) garraiatzen dute.
• Nerbio motorrak: NSZtik datorren aginduzko informazioa organo efektoreetaraino (giharrak eta guruinak) gidatzen dute, erantzun bat sortzeko.

Nerbio gehienak mistoak dira; hau da, sentimen-zuntzak nahiz zuntz motorrak dituzte, eta, beraz, bi funtzioak betetzen dituzte.

Sistema Periferikoaren Banaketa Funtzionala

Nerbio-sistema periferikoa bi atal nagusitan bana daiteke funtzionalki:

• Nerbio-sistema somatikoa: Borondatezko mugimenduak kontrolatzen ditu (adibidez, gihar eskeletikoen uzkurdura) eta kanpoko estimuluen informazioa (ukimena, soinua, ikusmena) kontzienteki prozesatzen du.
• Nerbio-sistema autonomoa (edo begetatiboa): Borondatezkoak ez diren barne-funtzioak erregulatzen ditu, hala nola bihotz-taupadak, digestioa, arnasketa-erritmoa eta guruinen jariaketa. Inkontzienteki eta automatikoki funtzionatzen du gorputzaren barne-oreka (homeostasia) mantentzeko.

Sistema Endokrinoa: Hormonen Bidezko Komunikazioa

Sistema endokrinoak lotura estua du nerbio-sistemarekin; izan ere, nerbio-sistemak hormonen jariaketa estimulatu edo inhibitu dezake zenbait kasutan, bi sistemek koordinatuta lan egiten baitute gorputzaren funtzioak erregulatzeko. Sistema endokrinoa gorputz osoan banatutako guruin-sorta batez osatuta dago. Guruin endokrino edo barne-jariaketako guruin deritze, beren jariakinak (hormonak) zuzenean odolera isurtzen dituztelako, hodi berezirik gabe.

Guruin endokrinoak jariaketan espezializatutako zelulez osatuta daude, eta zelula horiek hormonak deituriko substantzia kimikoak sintetizatu eta askatzen dituzte. Hormonak, behin sortuta, odolera isurtzen dira eta odol-hodien bidez gorputzeko atal guztietara garraiatzen dira. Hala ere, haien ekintza zelula edo organo jakin batzuetan soilik gertatzen da, jomuga-zelulak edo jomuga-organoak deitzen direnetan, hauek hormonarentzako hartzaile espezifikoak baitituzte beren azalean edo barnealdean. Hormonak, beraz, mezulari kimiko gisa aritzen dira, informazioa garraiatuz eta zelulen jarduera aldatuz.

Hormonen Ezaugarri Orokorrak

• Sintetizatu diren tokitik urrun dauden zeluletan bete dezakete beren funtzioa, odolaren bidez garraiatzen baitira.
• Nerbio-sistemaren erantzunak baino motelagoak izan ohi dira (segundoak, minutuak, orduak edo egunak behar izan ditzakete efektua sortzeko), baina, oro har, haien efektuak iraunkorragoak dira.
• Oso kantitate txikitan eraginkorrak dira (kontzentrazio baxuetan), eta, normalean, beren funtzioa bete ondoren azkar degradatzen edo ezabatzen dira, gehiegizko estimulazioa saihesteko.

Guruin Endokrino Nagusiak, Hormonak eta Funtzioak

Hona hemen giza gorputzeko guruin endokrino garrantzitsuenetako batzuk, haiek jariatzen dituzten hormonak eta dagozkien funtzio nagusiak:

• Oxitozina: Hipofisiak jariatzen du. Erditzean umetokiaren uzkurdurak eragiten ditu eta edoskitzean esne-irteera estimulatzen du. Lotura sozialetan eta portaeran ere zeregina du.
• Hazkuntza Hormona (GH edo Somatotropina): Hipofisiak jariatzen du. Hezurren, giharren eta beste ehunen hazkuntza eta birsorkuntza zelularra sustatzen ditu.
• Adrenalina (edo Epinefrina): Giltzurrungaineko guruinek jariatzen dute, estres-egoeretan edo larrialdietan. Gorputza "borrokatu edo ihes egin" erantzunerako prestatzen du: bihotz-maiztasuna eta odol-presioa handitzen ditu, arnasbideak zabaltzen ditu eta energia-erreserbak (glukosa) mobilizatzen ditu.
• Intsulina: Pankreak (Langerhansen uhartetxoetako beta zelulek) jariatzen du, batez ere otorduen ondoren odoleko glukosa-maila igotzen denean. Odoleko glukosa-maila jaisten du, zelulek (batez ere giharretakoek, gantz-ehunekoek eta gibelekoek) glukosa hartu eta energia gisa erabiltzeko edo glukogeno nahiz gantz gisa biltegiratzeko prozesua erraztuz.
• Testosterona: Nagusiki barrabilek (gizonezkoetan) eta, neurri txikiagoan, obulutegiek (emakumezkoetan) eta giltzurrungaineko guruinek jariatzen dute. Gizonezkoen sexu-organoen garapena, bigarren mailako sexu-ezaugarriak (hala nola bizar-hazkuntza, ahots-tonuaren sakontzea, gihar-masaren handitzea) eta espermatozoideen ekoizpena erregulatzen ditu. Libidoan eta hezur-dentsitatean ere eragina du bi sexuetan.
• Estrogenoak: Nagusiki obulutegiek (emakumezkoetan) eta, neurri txikiagoan, barrabilek eta giltzurrungaineko guruinek jariatzen dituzte. Emakumezkoen sexu-organoen garapena, bigarren mailako sexu-ezaugarriak (bularren garapena, aldakak zabaltzea, gantz-banaketa espezifikoa) eta hilekoaren zikloa erregulatzen dituzte. Hezurren osasunean eta beste funtzio askotan ere parte hartzen dute.