Izaki bizidunen antolaketa eta zelulen oinarria
Antolaketa maila
- Atomoak: Izaki bizidunen parte diren elementu kimiko edo bioelementuen oinarrizko unitateak dira. Adibidez: karbonoa (C), oxigenoa (O), hidrogenoa (H)...
- Maila subatomikoa: Atomoen osagai txikiagoak, hala nola elektroia(elektroiak), protona eta neutroia.
- Molekulak / maila molekularra: Bi bioelementu edo gehiago kimikoki elkartzean sortzen diren egiturak. Adibidez: biomolekulak.
- Organuluak: Biomolekulak elkarrekin antolatzen dira eta funtzio jakin bat betetzen duten zelula-egiturak dira. Adibidez: mitokondrioa.
- Zelulak: Propietate bereziak dituzten egitura eta organulu multzoak dira. Adibidez: zelula eukariotoa, zelula prokariotoa.
- Organoak: Funtzio jakin bat betetzeko modu koordinatuan funtzionatzen duten ehunen multzoa dira. Adibidez: birikak.
- Aparatuak / aparatuak: Funtzio bat edo gehiago modu koordinatuan betetzen dituzten organo desberdinen multzoa. Adibidez: arnas-aparatua.
- Sistemak: Funtzio desberdinak betetzen dituzten eta antzeko egitura duten organo multzoak. Adibidez: nerbio-sistema.
- Organismoa: Aparatu eta sistemez osatutako izaki bizidun independentea; bizi-funtzio guztiak betetzen ditu.
Izaki bizidunen konposizio kimikoa
Biomolekula ez organikoak: Izaki bizidunen parte diren, organikoak ez diren molekulak edo osagaiak.
- Ura: Izaki bizidun guztien baitako substantziarik ugariena da; gizakien gorputzean %65 inguru dago.
- Gatz mineralak: Izaki bizidunetan agertzen diren ioi edo substantzi mineralak. Adibidez: Na+, K+.
Biomolekula organikoak
Biomolekula organikoak: Izaki bizidunek duten eta bizitzarekin lotutako konposatuak.
- Gluzidoak (karbohidratoak): Monomeroak = monosakaridoak. Adibidez: glukogenoa, zelulosa.
- Lipidoak: Hidrofoboak diren molekulak, energia biltegiratzeko eta mintzen osagaiak izateko. Adibidez: kolesterola, gantz-azidoak.
- Proteinak: Monomeroak = aminoazidoak; funtzio egonkorrak eta egiturazkoak betetzen dituzte. Adibidez: kolagenoa, hemoglobina.
- Azido nukleikoak: Monomeroak = nukleotidoak; informazio genetikoa gordetzen dute. Adibidez: DNA, RNA.
Zelula — izaki bizidunen funtsezko unitatea
Teoria zelularra:
- Unitate morfologikoa: Izaki bizidunen egiturak zelulek osatzen dituzte.
- Unitate fisiologikoa: Biziko funtzioak zelulek egiten dituzte.
- Unitate genetikoa: Herentziako materiala zelulen barruan dago.
- Jatorri-unitatea: Zelula guztiak beste zelula bat zatitzean sortzen dira.
Zelula bakarreko organismoak
- Zelula batez osatuta daude.
- Mikroskopikoak izaten dira.
- Adibidez: bakterioak.
Zelula anitzeko organismoak
- Asko zelulaz osatuta daude.
- Makroskopikoak izan daitezke.
- Adibidez: algak, landareak, animaliak.
Ohar SEO: Testuan agertzen diren gako-hitzak (zelula, antolaketa maila, biomolekula, azido nukleikoa, proteinak, gluzidoak, lipidoak) azpimarratu dira edukia optimizatzeko eta bilaketa-motorentzako egokiagoak izan daitezen.