DBH mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Ekologiaren Oinarrizko Kontzeptuak

Ekologia: Bizidunen eta ingurumenaren ezaugarriak, bizidunen arteko harremanak, eta bizidunen eta ingurumenaren arteko harremanak aztertzen dituen zientzia da.

Ekosistemaren Osagaiak

• Ekosistema: Izaki bizidunek osatutako komunitateak, haien bizileku den ingurune fisikoak eta haien arteko nahiz ingurunearekiko harremanak aztertzen ditu.
• Ekosfera: Lurreko ekosistema guztiek osatzen duten sistema zabala.
• Biosfera: Planetako izaki bizidun guztiek osatzen duten multzoa.

Ekosistemaren Komponentzia

Ekosistema bi osagai nagusik osatzen dute:

1. Biotopoa: Ekosisteman izaki bizidunak bizi diren lekuak edo ingurune fisikoa da. Elementu nagusiak erliebea, ura eta klima dira.
2. Biozenosia: Ekosisteman bizi diren izaki bizidunen multzoa

Bizitzaren Jatorria

Bizitzak aniztasun handia duela ikusita, gizakiek beti jakin nahi izan dute zergatik dauden hainbeste espezie eta nola azaldu diren espezie horiek.

Berezko Sorrera

Antzina uste zuten izaki bizidunak berez sortzen zirela, deskonposatzen ari zen materia organikoetatik.

Pasteurren Frogapena

Izaki bizidun guztiak beste izaki bizidun batzuetatik sortuak garela frogatu zuen Pasteurek.

Bizitzaren Hipotesi Nagusiak

Hainbat hipotesi zientifiko egin izan dira bizitzaren jatorria azaltzen saiatzeko:

• Panspermia izeneko hipotesia: bizitza espazioan sortu zen eta espora gisa bidaiatu zuen planeta sistema batetik bestera.
• Sintesi prebiotikoaren hipotesia: materia ez-organikoan eratutako molekula organikoetatik sortu zen bizitza Lurrean.

Sintesi

Gizakiaren Ugalketa Prozesua

Gametoak eratzen dira, ernalketa gertatzen da, zigotoa enbrioi bihurtzen da. Umea garatu egiten da.

Giza Bizi-zikloa: Haurtzaroa, Pubertaroa eta Nerabezaroa

Haurtzaroa

Umea jaiotzen denean hasten da. Sexu-organoak garatzen hasten dira: mutilengan zakila eta eskrotoa, eta neskengan bulba.

Pubertaroa

Aldaketa fisiko eta hormonal handiak gertatzen dira. Neskengan lehen hilekoa agertzen da, eta mutilengan espermatozoideak sortzen hasten dira.

Nerabezaroa

Independentzia premia sumatzen dugu, eta gure sentimenduak eta gorputza ezagutzekoa ere.

Giza Ugaltze-aparatuak

Emakumezkoen Ugaltze-aparatua

• Obulutegiak: Almendra baten forma eta tamaina dute. Obuluak sortzen dituzte.
• Falopioren tronpak: Obulutegi bakoitza umetokiarekin lotzen

Organo eta ehunetako prozesuak abiarazten edo geldiarazten dituzte, hauek bizkortuz edo motelduz.

Erlazio Trofikoak

Biozenosia osatzen duten organismoak elkarreraginean ari dira. Erlazio horiek espezie bereko banakoen artean gerta daitezke, edota espezie desberdinetako banakoen artean. Azken kasu honetan, erlazioek elikagaiekin dute zerikusia, eta erlazio trofiko esaten zaie.

Kate eta Sare Trofikoak

Izaki bizidunek elkarrekiko duten mendekotasun-erlazioa kate trofiko edo elikate-kate baten bidez adieraz daiteke.

• Ekoizleak: Lehen maila osatzen dute, eta organismo autotrofoak dira.
• Kontsumitzaile Primarioak: Belarjaleak dira, eta ekoizleez elikatzen dira.
• Deskonposatzaileak: Maila guztietan eragiten dute. Deskonposatzaileak bakterioak, onddoak eta zenbait protisto dira.

Espezie bakoitza ez da beste espezie batez soilik elikatzen, espezie ugariz...

Ugalketa

Ugalketa motak

Bi ugalketa mota nagusi bereizten dira:

1. Asexuala:
   • Ez du gametorik behar.
   • Sortzaile bakarra nahikoa da.
   • Ez da material genetikoa konbinatzen.
   • Zelulak mitosiz zatitzen dira.
   • Normalean ondorengo ugari sortzen dira.
   • Prozesu azkarra da.
   • Monera, landare eta protistoetan ohikoa da.
2. Sexuala:
   • Gametoak beharrezkoak dira.
   • Bi sortzaile behar dira.
   • Material genetikoa konbinatzen da.
   • Zelulak meiosiz zatitzen dira gametoak sortzeko, eta gero, zigotoa mitosiz garatzen da.
   • Ondorengo gutxiago sortzen dira.
   • Prozesu luzeagoa da.
   • Landare eta animalietan ohikoa da.

Ugalketa zelularra

Zatiketa edo ugalketa zelularrak izaki zelulanitzen ugalketa eta garapena ahalbidetzen ditu. Zatiketa zelularrean bi prozesu nagusi gertatzen dira:

1. Kariozinesia: Nukleoaren zatiketa.

1. Antolaketa-mailak

Txikienetik handienera:

1. Atomoak: adibidez karbonoa (C) eta oxigenoa (O).
2. Molekulak / Biomolekulak: atomoak elkartzean sortzen dira (ura, glukosa).
3. Organuluak: zelularen barruko egiturak (mitokondrioak, kloroplastoak).
4. Zelulak: bizidunen unitate txikiena (landare-zelula).
5. Ehunak: funtzio bera duten zelula berdinen multzoa.
6. Organoak: ehun ezberdinez osatuta (hostoak, zurtoina, sustraiak).
7. Aparatuak eta sistemak: organoen multzoa.
8. Organismoa: izaki bizidun osoa (landarea).

2. Biomolekulak

Biomolekula ez-organikoak

• Ura: ugariena izaki bizidunetan.
• Gatz mineralak: disolbatuta edo kristaletan.

Biomolekula organikoak (karbonodunak)

• Gluzidoak: energia ematen dute (adibidez: glukosa, zelulosa).
• Lipidoak: energia gordetzen dute eta mintzak osatzen

1. DNA

DNA banako baten informazio genetiko guztia biltzen duen azido nukleikoa (biomolekula mota bat) da. Izaki bizidunek elkarren artean desberdintzeko balio duten ezaugarriak dituzte. Bi motatakoak dira:

• Ez-heredagarriak: hau da, ez dira gurasoengandik jasotzen eta ez dira ondorengoei transmititzen.
• Heredagarriak: gurasoen bitartez jasotzen direnak eta ondorengoei transmititzen zaizkienak.

Ezaugarri heredagarri guztiek informazio genetikoa osatzen dute.

2. DNA-ren egitura

DNA eukariotoetan nukleoan eta prokariotoetan zitoplasman dago, baina mitokondrioetan eta kloroplastoetan ere egon daiteke. Molekula osoa luzea da eta nukleotido izeneko pieza txikiagoak osatzen dituzte.

Nukleotidoak lau base nitrogenatuz osatuta daude: Timina (T) eta Zitosina

Sistema Endokrinoa

Informazio endokrinoa: odoletik xede-zeluletara doazen mezulari kimikoen bidez transmititzen da, hau da, hormonen bidez.

Hipofisiko Hormonak

• GH (hazkuntza-hormona): hazkuntza sustatzen du.
• ACTH (hormona adrenokortikotropikoa): giltzurrun gaineko guruinen azalek hormonak ekoiztea estimulatzen du.
• TSH (hormona tirotropikoa): tiroide-guruina aktibatzen du.
• ADH (hormona antidiuretikoa): giltzurrunetan ura birxurgatzea eragiten du.
• FSH (hormona folikulu-estimulatzailea): obarioko folikuluak heltzea, estrogenoak ekoiztea eta espermatozoideak sortzea sustatzen ditu.
• LH (hormona luteinizatzailea): obulazioa, obarioan gorputz luteoa sortzea eta barrabiletan androgenoak sortzea eragiten ditu.

Beste Guruin eta Hormona Batzuk

• Tiroidea:
  • Tiroxina:

1. Antolaketa-mailak

Gizakiak gero eta konplexuagoak dira, eta hainbat mailatan antolatzen dira:

• Organismo-maila
• Aparatu eta sistema-maila
• Organo-maila
• Ehun-maila
• Zelula-organuluak
• Maila molekularra
• Maila atomikoa: oxigenoa, nitrogenoa...
• Maila subatomikoa: neutroiak, protoiak...

2. Bioelementuak eta Biomolekulak

• Ura: Ez-organikoa (H₂O). Zelulen erreakzio kimikoen ingurunea da, gorputzeko tenperatura erregulatzen du eta substantziak garraiatzen ditu.
• Gatz mineralak
• Gluzidoak: Organikoak (adibidez, glukosa). Funtzio energetikoa eta egiturazko funtzioa dituzte.
• Lipidoak: Organikoak (gantz-azidoak eta glizerola). Egiturazko funtzioa, funtzio isolatzailea eta erreserba-funtzioa betetzen dituzte.
• Proteinak: Organikoak (aminoazidoak). Egiturazko funtzioa eta garraio-