DBH mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Sare Trofikoak

Espezieak ez dira espezie bakar batez elikatzen, baizik eta zenbait espeziez. Espezie bakoitza espezie bat baino gehiagoren elikagai izan daiteke. Gerta daitezkeen erlazio horiek guztiek sare trofiko bat osatzen dute. Adibidez: ekosistema bateko organismo guztien artean izaten diren erlazio trofikoei esker energia eta materia transferitzen dira. Ekosistema bateko organismo bakoitzak funtzio jakin bat betetzen du eta gainerako organismoak horren mende daude.

Energia Fluxuak

Organismo autotrofoek xurgatu egiten dute eguzkiaren energia kantitate txiki hori eta energia horri esker materia inorganikoa materia organiko bihurtzen da.

Organismo heterotrofoek, berriz, materia organiko hori energia kimikoko iturri gisa baliatzen dute beren...

Ugalketa Funtzioaren Funtsezko Prozesuak

• Gametogenesia: Gametoak eratzeko prozesua da, gonada (organo espezializatu) deritzenetan gertatzen dena.
• Ernalketa: Bi gametoak elkartu eta zigotoa eratzeko prozesua da. Barneko prozesua da, emakumearen ugaltze-aparatuan gertatzen dena.
• Enbrioiaren garapena: Zelula zatitu eta zigotoko zelula kopurua handitzeko prozesua da, eta horren ondorioz, enbrioia sortzen da. Enbrioia hazi eta eraldatu egiten da fetu bihurtu arte.
• Erditzea: Haurra jaiotzeko prozesua da. Fetuak amaren sabelean hazten da eta jaioberria bizirik eta guztiz formatuta sortzen da.
• Garapena: Gorputza handitzeko prozesua da, zelula kopurua handitzearen eta zelulak heltzearen ondorioz gertatzen dena.

Gizonezkoen Ugaltze-Aparatua

Gizonezkoen ugaltze-...

Ekosistemaren oinarrizko kontzeptuak

• Ekosistema: leku batek izaten dituen baldintzak eta han bizi diren izakiak eta haien arteko harremanak.
• Biotopoa: lekua eta haren baldintzak.
• Biozenosia: leku jakin batean bizi diren izaki bizidunen multzoak eta haien harremanak.
• Faktore biotikoak: biotopoan dauden izaki bizidunekin eta haien arteko harremanekin lotutako faktoreak; izaki bizidunek egokitzen dira.
• Faktore abiotikoak: leku horretan izaki bizidunengan eragina duten faktoreak (adibidez, tenperatura, hezetasuna, argia, etab.).
• Tolerantzia mugak: espezie baten jasan ditzakeen baldintzen mugak — gehienezkoak eta gutxienekoak.
• Eremu optimoa: espezie baterako baldintza onenak.
• Populazioa: ekosistema bereko eta espezie bereko organismoen taldea, elkarrekin

Emakumearen Ugaltze-Aparatua

Obulutegiak

Gonada emeak dira. Tamaina arbendol baten antzekoak dira. Obulu heldugabe ugari dituzte; oraindik sabelean dagoenean eratzen dira. Gainera, obulutegiek sexu-hormona emeak jariatzen dituzte, hala nola estrogenoak eta progesterona.

Falopioren Tronpak

Bi hodi dira, eta obulutegiak eta umetokia lotzen dituzte. Zabalgune bat dute, obulua jasotzeko luzakinekin. Bertako zilioek obulua umetokira eramaten laguntzen dute.

Umetokia edo Uteroa

Tamaina udare baten antzekoa da. Pareten epitelioari endometrio deritzo. Haren barruan enbrioia ezartzen eta elikatzen da.

Bagina

Horma malguak dituen konduktu bat da, eta umetokia kanpoaldearekin lotzen du.

Umetoki-lepoa edo Zerbixa

Umetokia eta bagina lotzen dituen atal estuagoa da....

Emakumezkoen ugaltze-aparatuaren atalak

• Obulutegiak: Arbendola baten forma eta tamaina dute. Lotailu baten bidez umetokiari lotuta daude. Haietan obuluak heltzen dira.
• Falopioren tronpak: Obulutegi bakoitza umetokiarekin lotzen duten hodiak dira. Barrualdea zilioz estalita dute, obulua bultzatzeko.
• Umetokia: Organo hutsa da, eta barrualdea odol-hodi ugariko epitelio batez, endometrioaz, estalita dago. Epitelio horretan ezartzen da obulu ernaldua. Umetoki-lepoa deritzon estugune bat du, baginarekin lotua.
• Bagina: Pareta gihartsuko hodia da, eta umetokia kanpoaldearekin lotzen du. Haren beheko muturra irekigune baginalaren bitartez zabaltzen da kanpoaldera.
• Klitoria: Nerbio bukaera ugari dituen organoa da; horregatik da hain sentibera. Ezpain txikiek

Anelidoak

Metazoo erreinuko ornogabe eta benetako organodunak dira anelidoak. Gorputza eraztun itxurako segmentu ugariz dute osatuta. Anelidoek bi bizimodu mota dituzte: bata egunekoa, bestea ilunekoa. Honen arabera, barruko antolamendua aldatzen da, hiru klase bereiziz: oligoketoak (lur-zizareak), poliketoak (itsas zizareak) eta hirudineoak (izainak).

Azalaren bitartez arnasten dute, eta gas-trukea gerta dadin, ezinbestekoa da azala hezea egotea. Zirkulazio-aparatu itxia dute; hau da, odolak hodien barnealdetik zehar zirkulatzen du.

Moluskoak

Moluskoak animalia ornogabe, organodun eta kanpo-eskeletodunak dira. Bigunak dira eta burua, erraiak eta oina dituzte. Batzuek oskoleta ere badute.

Gasteropodoak

Kanpo-oskola duten, oinak sabelean dituzten...

Ekosistemetako Harremanak eta Elika-Kateak

Espezieen Arteko Harremanak

Komentsalismoa: Espezie batek probetxua ateratzen du, eta besteak ez du onurarik ateratzen, baina ezta kalterik jasotzen ere harreman honetatik. Adibidez: marrazoa eta erromeroa. Erromeroa marrazoaren hondakinez elikatzen da, baina marrazoari ez dio eragiten.

Parasitismoa: Espezie bat (bizkarroia, parasitoa) beste baten (ostalaria) bizkar bizi da, eta kaltea eragiten dio ostalariari.

• Endoparasitoak: Ostalariaren gorputzaren barruan sortutako bizkarroiak. Adibidez: tenia eta beste zizareak.
• Ektoparasitoak: Ostalariaren gorputzetik kanpo daude hauek. Adibidez: eltxoak, onddoak.

Harraparitza: Animalia batzuk beste batzuk janez bizitzen datza. Populazio batek elikadura lortzeko beste...

Gizakiaren Ugalketa

Gizakiaren ugalketa prozesu konplexu bat da, hainbat etapa dituena:

1. Gametoen sorrera: Gametoak (obuluak eta espermatozoideak) ugaltze-organoetan sortzen dira.
2. Ernalketa: Obulu bat eta espermatozoide bat elkartzen direnean, ernalketa gertatzen da eta zigotoa sortzen da.
3. Zigotoaren garapena: Zigotoa zatitzen hasten da eta enbrioi bihurtzen da.
4. Enbrioiaren garapena: Enbrioia umetokian garatzen da eta fetu bihurtzen da.
5. Erditzea: Haurdunaldiaren amaieran, fetua umetokitik kanporatzen da erditzearen bidez.
6. Umearen garapena: Umea jaio ondoren, hazi eta garatzen jarraitzen du.

Sexu-Heldutasuneranzko Aldaketak

Pubertaroan eta nerabezaroan, aldaketa garrantzitsuak gertatzen dira gorputzean:

• Haurtzaroa: Ugaltze-aparatua garatuta dago, baina

DIGESTIO HODIAREN ANATOMIA:

AHOA: EZPAINAK INGURATZEN DUTE, GOIKO ALDEAN AHOSABAIA, BI ALDE BEREIZTEN DIRA; AURREALDEA GOGORRA ETA ATZEKOALDEA BIGUNA

UBULA ESATEN ZAION IRTENGUNEA DAUKA. HORTZ AGINEK BRRINDU EGITEN DUTE JANARIA ETA LISTUAREKIN NAHASTEN DITU JAKIAK AGOAN, ELIKADURA BOLOA OSATZEKO.

FARINGEA: AHOAREN ETA ESTE GORRIAREN ARTEKO LOTURA DA. BEHEALDEAN EPIGLOTISA DAGO, JANARIA IREENSTEN ARNAS IRTENGUNEA IXTEN DUEN ESTALKI MODUKOA.

HESTEGORRIA: TRAKEAREN ATZETIK IGAROTZEN DEN ETA ELIKADURA BOLOA FARINGETIK URDAILERA DRAMAN HODIA DA.

URDAILA: DILATATU EGITEN DEN MUSKULU ZAKUA DA. URDAUL URINA URIN GASTRIKOEA SORTZEN DUTE.HESTEGORRIA ETAURDAILA KARDIA IZENEKO IRTENGUNETIK LOTZEN DITU.PILOROA HESTEERANTZ PASATZEN DU JANARIA.

HESTE MEAHRAA: HESTE...

Ekosistemaren Osagaiak

1. Ekosistemaren Definizioa
   • Ekosistema = Biozenosia + Biotopoa
2. Biozenosia (Komunitatea)

   Ingurune horretako bizidun guztien multzoa da.

3. Biotopoa

   Ingurune horren ezaugarri fisiko-kimiko eta mota guztietako kondizioek osatzen dute.

4. Populazioa

   Espezie bereko ekosisteman bizi diren izaki multzoa da.

5. Habitata

   Populazio bakoitzak ekosisteman hartzen duen espazio edo ingurune fisikoa.

Piramide Trofikoak

Komunitate baten adierazpena da. Adierazten diren parametroen arabera, hiru mota nagusi bereizten dira:

Biomasa-Piramideak

• Maila bakoitzean zenbat materia organiko pilatu den adierazten dutenak.
• Normalean, biomasa gutxitu egiten da lehen mailetatik hurrengoetara igotzean (tipikoa da ekosistema lurtarretan).
• Batzuetan, piramide alderantzizkoa izan