Zelula Bizidunak: Antolaketa, Biomolekulak eta Landare-zelula
1. Antolaketa-mailak
Txikienetik handienera:
- Atomoak: adibidez karbonoa (C) eta oxigenoa (O).
- Molekulak / Biomolekulak: atomoak elkartzean sortzen dira (ura, glukosa).
- Organuluak: zelularen barruko egiturak (mitokondrioak, kloroplastoak).
- Zelulak: bizidunen unitate txikiena (landare-zelula).
- Ehunak: funtzio bera duten zelula berdinen multzoa.
- Organoak: ehun ezberdinez osatuta (hostoak, zurtoina, sustraiak).
- Aparatuak eta sistemak: organoen multzoa.
- Organismoa: izaki bizidun osoa (landarea).
2. Biomolekulak
Biomolekula ez-organikoak
- Ura: ugariena izaki bizidunetan.
- Gatz mineralak: disolbatuta edo kristaletan.
Biomolekula organikoak (karbonodunak)
- Gluzidoak: energia ematen dute (adibidez: glukosa, zelulosa).
- Lipidoak: energia gordetzen dute eta mintzak osatzen dituzte (koipeak).
- Proteinak: funtzio asko dituzte (aminoazidoez osatuta).
- Azido nukleikoak: informazio genetikoa gordetzen dute (DNA eta RNA).
3. Zelula eta bizi-funtzioak
Zelularen definizioa
Zelula izaki bizidunen unitate txikiena da. Nutrizioa, harremana eta ugalketa egiten ditu.
Nutrizioa
- Katabolismoa: substantzia konplexuak hautsi eta energia askatu.
- Anabolismoa: substantzia bakunak elkartu eta konplexuak sortu, energia gastatuz.
Harremana eta ugalketa
- Harremana: kanpoko informazioa jaso eta erantzun.
- Ugalketa: zelulak zatitu eta berriak sortu.
4. Landare-zelula (zelula eukariotoa)
Landare-zelulak nukleoa du (DNA barruan babestuta) eta hainbat organulu ditu.
Landare-zelularen 3 ezaugarri nagusiak
- Zelula-pareta: zelulosazko geruza gogorra da, mintz plasmatikoaren gainean dagoena. Landare-zelulari forma eta zurruntasuna ematen dio.
- Kloroplastoak: klorofila dute (kolore berdea). Fotosintesia egiten dute: eguzki-argia erabiliz materia organikoa sortzen dute.
- Bakuolo handia: zelularen zati handiena betetzen duen poltsa handi bat da. Ura eta erreserbako substantziak gordetzen ditu.
5. Landare-zelularen beste organuluak
- Mintz plasmatikoa: substantzien sarrera eta irteera kontrolatzen du.
- Zitoplasma: zelularen barruko likidoa (zitosola) eta organuluak dauden lekua.
- Nukleoa: informazio genetikoa (DNA) gordetzen du.
- Mitokondrioak: zelula-arnasketa egiten dute eta zelulari energia ematen diote.
- Erribosomak: proteinak sintetizatzen dituzte.
- Erretikulu endoplasmatikoa (EE):
- Pikorduna (EEP): erribosomak ditu; proteinak garraiatzen ditu.
- Leuna (EEL): ez du erribosomarik; lipidoak garraiatzen ditu.
- Golgi aparatua: substantziak jaso, aldatu eta kanporatzen ditu.
Laburpena
Landare-zelulak eukariotoak dira. Animalia-zeluletatik bereizten dira hiru gauzagatik: zelula-pareta, kloroplastoak eta bakuolo handia dituztelako.